بخشش مهریه؛ تصمیمی که معمولاً برگشت ندارد

مهریه همواره یکی از حساس‌ترین و پرچالش‌ترین موضوعات دعاوی خانواده در محاکم قضایی ایران بوده است. از یک سو، حق مسلم زن به شمار می‌رود که به محض وقوع عقد نکاح، مالکیت او بر آن تثبیت می‌شود و از سوی دیگر، در بسیاری از پرونده‌های طلاق یا اختلافات زناشویی، بحث بخشش مهریه توسط زوجه به عنوان راهکاری برای حل و فصل اختلافات یا تسهیل طلاق مطرح می‌شود.

اما پرسشی که در این میان ذهن بسیاری از فعالان حقوقی، قضات و حتی عموم مردم را به خود مشغول کرده، این است که آیا زن پس از بخشیدن مهریه، می‌تواند از تصمیم خود پشیمان شود و دوباره آن را مطالبه کند؟ پاسخ به این پرسش، مستقیماً به این موضوع بستگی دارد که بخشش مهریه در چه قالب حقوقی‌ای قرار می‌گیرد: آیا آن را «هبه» (بخشش رایگان با شرط قبض) محسوب کنیم یا «ابراء» (گذشت از طلب)؟ چرا که هر یک احکام متفاوتی از نظر امکان یا عدم امکان رجوع دارند.

این گزارش ضمن تبیین تفاوت‌های اساسی میان هبه و ابراء، به این پرسش اساسی پاسخ می‌دهد و تأکید می‌کند که در اغلب موارد، بخشش مهریه قابلیت رجوع ندارد.

اکبر رشیدی معاون قضایی دادگستری استان لرستان در این رابطه و در گفت‌وگو با میزان، با اشاره به این سؤال که آیا زن پس از بخشیدن مهریه، حق رجوع دارد یا خیر؟، گفت: برای پاسخ به این سؤال باید ابتدا بدانیم مهریه از لحظه عقد در مالکیت زن است و او طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی می‌تواند هر تصرفی در آن انجام دهد، حتی ببخشد.

وی با بیان اینکه حقوقدانان در ماهیت این بخشش دو نظر دارند، افزود: گروهی آن را هبه (بخششِ رایگان با قبض و اقباض) می‌دانند و گروهی ابراء (گذشت از طلب). تشخیص این دو تفاوت اساسی در قابلیت رجوع ایجاد می‌کند.

هبه یعنی چه و چرا در مهریه صدق نمی‌کند؟

رشیدی با استناد به ماده ۷۹۵ قانون مدنی توضیح داد: هبه یک عقد است که نیاز به سه شرط دارد:
۱. پیشنهاد (ایجاب)
۲. قبول (پذیرش)
۳. قبض یعنی تحویل گرفتن مال توسط طرف مقابل.

وی با ذکر مثالی گفت: اگر مهریه یک دستگاه ماشین مشخص باشد و زن آن ماشین را به شوهرش هدیه دهد و شوهر ماشین را تحویل بگیرد، اینجا هبه محقق شده و طبق ماده ۸۰۳ امکان رجوع تا زمانی که عین ماشین باقی است وجود دارد. اما موضوع این است که اکثر مهریه‌ها «سکه» است؛ یعنی یک بدهی است که تا قبل از طلاق یا مطالبه، شوهر آن بدهی را تحویل زوجه نداده تا مشارالی‌ها آن را بتواند به قبض زوج درآورد.

معاون قضایی دادگستری لرستان در این باره، گفت: وقتی مهریه سکه است و شوهر هنوز سکه‌ای به عنوان مهریه به زوجه نداده است و عین مالی وجود ندارد تا متعاقب آن اگر زن مهریه را هبه کنه بتوان گفت که هبه کرده و قابل رجوع است؛ بنابراین بخشش مهریه در این حالت، ابراء است نه هبه.

ابراء یعنی گذشت از طلب و غیرقابل برگشت است

وی با بیان اینکه ابراء در حقوق یعنی طلبکار از دین خود به اختیار بگذرد، تأکید کرد: ابراء یک‌طرفه و ایقاع است و نیاز به قبض ندارد؛ و مهم‌تر اینکه غیرقابل رجوع است. به عبارت ساده: اگر زنی گفت «مهریه‌ام را به تو بخشیدم»، این گذشت مانند نادیده گرفتن یک قرض است و وقتی قرض بخشیده شد، دیگر زنده نمی‌شود.

بخشش مهریه در طلاق خلع و بخشش مهریه بصورت مجزا 

رشیدی در بخش دیگری از صحبت‌هایش هشدار داد که نباید دو موضوع بذل مهریه در راستای طلاق خلع و بخشش مهریه به صورت مجزا را با هم اشتباه گرفت:

۱. بخشش ساده مهریه (بدون درخواست طلاق)

۲. بخشش مهریه در طلاق خلع (زنی که برای طلاق گرفتن، مهریه را به شوهر می‌بخشد)

وی توضیح داد: در طلاق خلع، اگر زن در زمان عده از بخشش مهریه خود، رجوع کند و مهریه را دوباره مطالبه کند، این رجوع ممکن است؛ چون اینجا در قبال طلاق بذل شده و اگر شوهر هم از طلاق رجوع کند، زوجین به زندگی برمی‌گردند و به عبارتی طلاق خلع که طلاقی بائن است با رجوع زوجه از بذل مهریه به طلاق رجعی تبدیل و همان مهریه دوباره برقرار می‌شود. اما در بخشش عادیِ بدون طلاق، چنین رجوعی ممکن نیست. 

وی ادامه داد: اگر مهریه به صورت سکه یا مانند آن که دینی بر ذمه زوج است، بخشیده شد، آن بخشش برگشت پذیر نیست.

این مقام قضایی در پایان خاطرنشان کرد: اگر مهریه عین معین مثل خانه یا ماشین باشد و زن آن را تحویل شوهر داده باشد، احتمال هبه و رجوع تا بقای عین وجود دارد. اگر مهریه دین بر ذمه مثل سکه یا وجه نقد باشد و زن ببخشد، ابراء است و قابل رجوع نیست.

رشیدی تأکید کرد: در اکثر پرونده‌ها، با توجه به اینکه مهریه سکه است و قبض صورت نگرفته، بخشش مهریه قطعی و غیرقابل برگشت تلقی می‌شود. به همین دلیل توصیه می‌شود شخصی که قصد بخشش مهریه خود را دارد، پیش از بخشیدن مهریه، حتماً به موضوعات فوق توجه کند یا با کسی که اطلاعات حقوقی دارد از جمله وکیل یا مشاور حقوقی مشورت کند.

انتهای پیام/