فناوری اطلاعات؛ پیشران تحول در مسیر تحقق و بسط عدالت

محمد کاظمی‌فرد، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه در یادداشتی که به مناسبت ۲۲ تیرماه، روز فناوری اطلاعات در اختیار خبرگزاری میزان قرار داد نوشت: ۲۲ تیرماه، روز فناوری اطلاعات، فرصتی مغتنم برای تأمل در مسیری است که دستگاه قضا در حوزه هوشمندسازی در سال‌های اخیر پیموده و افقی که پیش روی آن قرار دارد.

فناوری اطلاعات امروز دیگر صرفاً مجموعه‌ای از ابزار‌ها و سامانه‌ها نیست؛ بلکه زبان مشترک حکمرانی نوین و زیرساخت تحول در تمامی عرصه‌های خدمت‌رسانی است. در عدالتخانه نیز فناوری از جایگاه یک ابزار پشتیبان فراتر رفته و به یکی از ارکان اصلی تحقق عدالت، شفافیت، سلامت و کارآمدی تبدیل شده است.

حرکتی که امروز از آن با عنوان «عدالت هوشمند» یاد می‌شود، یک پروژه مقطعی یا یک برنامه کوتاه‌مدت فناورانه نیست؛ بلکه امتداد یک نگاه راهبردی به آینده قوه قضاییه است که در نتیجه مطالبه و انتظار رهبر شهید انقلاب اسلامی (قدس‌الله‌نفسه‌الزکیه) تحت عنوان «گسترش فناوری‌های نوین و تضمین دستیابی آسان و رایگان مردم به خدمات قضائی» شکل گرفت و امروز نیز در پرتو رهنمود‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله العالی) مسیر تکامل خود را دنبال می‌کند.

پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت هفته قوه قضاییه، بار دیگر اهمیت این مسیر را آشکار ساخت؛ آنجا که «بهره‌گیری صحیح از فناوری‌های نوین و هوشمندسازی امور» در کنار اخلاص، تقوا، اراده، شجاعت و قاطعیت، به‌عنوان یکی از الزامات تحقق عدالت و مبارزه با فساد مورد تأکید معظم له قرار گرفت و این نگاه، برای مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه صرفاً یک توصیه نیست؛ بلکه یک مسئولیت و تکلیف روشن است.

امروز می‌توان با اطمینان گفت که قوه قضاییه یکی از گسترده‌ترین تجارب تحول دیجیتال در کشور را پشت سر گذاشته است. راه‌اندازی و توسعه سامانه ثنا، توسعه ابلاغ الکترونیک، نوبت‌دهی برخط، خدمات غیرحضوری قضایی، دادگاه‌های الکترونیک، استعلامات هوشمند و ده‌ها خدمت دیگر، تنها بخشی از دستاورد‌های مسیری است که با عنوان دادرسی الکترونیک شناخته می‌شود.

ثمره این تلاش‌ها در آمار‌ها نیز به‌خوبی نمایان است. صدور سالانه حدود ۱۰۰ میلیون ابلاغ الکترونیک، ورود بیش از ۱۲ میلیون درخواست غیرحضوری به دستگاه قضا، برگزاری بیش از ۷۰۰ هزار جلسه دادرسی الکترونیک در پنج سال گذشته و حذف میلیون‌ها مراجعه غیرضروری به واحد‌های قضایی در سال‌های اخیر نشانه‌هایی از تغییر یک پارادایم در خدمت‌رسانی قضایی هستند.

با این حال، آنچه تاکنون محقق شده، پایان مسیر نیست. دادرسی الکترونیک، هرچند دستاوردی بزرگ و ارزشمند است، اما مقصد نهایی عدالتخانه هوشمند در تراز انقلاب اسلامی محسوب نمی‌شود؛ بلکه قوه قضاییه امروز در آستانه ورود به مرحله‌ای تازه‌ای قرار دارد که از آن با عنوان «دادرسی هوشمند» یاد می‌شود.

در دادرسی الکترونیک، فناوری عمدتاً وظیفه ثبت، تبادل و مدیریت اطلاعات را برعهده داشت، اما در دادرسی هوشمند، فناوری به یاری قاضی می‌آید تا تصمیم‌گیری دقیق‌تر، سریع‌تر و مبتنی بر داده‌های معتبر را امکان‌پذیر سازد. در این رویکرد، قاضی از انجام بسیاری از امور تکراری و زمان‌بر رها می‌شود تا فرصت بیشتری برای تحلیل، استدلال حقوقی و صدور آرای متقن داشته باشد.

توسعه سامانه‌های هوشمند، ارجاع هوشمند پرونده‌ها، دستیار‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، سامانه اطلاعات مؤثر اشخاص، سامانه جامع عملکرد قضات، بهره‌گیری از داده‌های کلان و حرکت به سمت خودکارسازی فرآیند‌های تکراری، بخشی از اقداماتی است که امروز در این مسیر دنبال می‌شود.

هدف غایی از این تحول، توانمندسازی قاضی برای ایفای هرچه بهتر نقش خطیر قضاوت است؛ چرا که هرچه فناوری بتواند بار فرآیند‌های تکراری را بر دوش بگیرد، فرصت بیشتری برای تمرکز بر عدالت، اتقان رأی و رسیدگی دقیق فراهم خواهد شد.

فناوری اطلاعات در دستگاه قضا، صرفاً به معنای تولید سامانه‌های جدید نیست؛ بلکه به معنای ایجاد امکان دسترسی آسان‌تر به شاخص‌های عدالت، افزایش شفافیت، تسریع در فرآیند‌های رسیدگی، ارتقای سلامت و اتقان آرای قضایی و تقویت اعتماد عمومی است.

بی‌تردید مسیر پیش رو همچنان طولانی و پرچالش است و «عدالت هوشمند» مقصدی نیست که بتوان برای آن نقطه پایانی متصور شد؛ بلکه افقی است که با هر گام به سوی آن، افق‌های تازه‌تری نمایان می‌شود.

امروز بیش از هر زمان دیگری باور داریم که آینده قوه قضاییه در تراز انقلاب اسلامی، آینده‌ای هوشمند و داده‌محور است که در آن فناوری‌های نوین در خدمت تحقق عدالت، مبارزه با فساد، ارتقای سلامت و اتقان آرای قضایی و دسترسی آسان‌تر مردم به شاخص‌های عدالت قرار می‌گیرد و بی‌تردید مسیر دادرسی هوشمند، مسیر فردای قوه قضاییه است و مصمم هستیم در پرتو رهنمود‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی (مدظله العالی)، سیاست‌های تحولی ریاست محترم قوه قضاییه و با توسل به عنایات حضرت بقیةالله الاعظم (ارواحنا فداه) با تکیه بر دانش متخصصان این سرزمین و روحیه جهادی همکارانمان، پرچم عدالت هوشمند را تا دستیابی به عدلیه‌ای کارآمد، شفاف و پیشرو در تراز انقلاب اسلامی برافراشته نگه داریم.

انتهای پیام/