سراج: پیگیری جنایات صهیونیآمریکایی تا محاکمه عاملان ادامه دارد
طی دو ماه گذشته، کشورمان روزهای تلخ و پرحادثهای را پشت سر گذاشته است؛ روزهایی که با رخدادهایی، چون شهادت جمعی از فرماندهان، حمله به مدرسه «شجره طیبه» در شهر میناب، هدف قرار گرفتن بیمارستانها، مناطق مسکونی و برخی زیرساختهای کشور همراه بود. در کنار این تحولات، فضای رسانهای نیز تحت تأثیر انتشار گسترده اخبار و روایتهای مختلف قرار داشت و افکار عمومی با موجی از اطلاعات و ادعاها مواجه بود. هر یک از این رخدادها میتواند در چارچوب قواعد حقوق بینالملل و حقوق بشر دوستانه مورد بررسی قرار گیرد و از منظر حقوقی نیازمند پیگیری و پاسخگویی است.
در پی جنگ ۱۲ روزه و جنگ تحمیلی سوم بو جنایات رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا، موضوع مستندسازی و پیگیری حقوقی حملات به مناطق غیرنظامی و زیرساختها در دستور کار قرار گرفته و به یکی از مطالبات جدی افکار عمومی تبدیل شده است.
در همین زمینه خبرگزاری فارس با ناصر سراج، معاون امور بینالملل قوه قضائیه و دبیر ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، گفتوگویی انجام داده که در ادامه مشروح آن را میخوانید.
اقدامات ستاد حقوق بشر در مستندسازی و پیگیری حقوقی جنایات رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر چه بوده و این پروندهها اکنون در چه مرحلهای قرار دارند؟
ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران از همان روزهای آغازین تجاوز رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه و همچنین جنگ اخیر، در چارچوب مأموریت و اهداف تعریفشده خود، اقدام به مستندسازی میدانی و جامع جنایات جنگی این رژیم و آمریکا علیه غیرنظامیان و تأسیسات حیاتی کرد.
در گام دوم، این ستاد با انتشار بیانیههای رسمی، ضمن محکومیت شدید حملات به اهداف غیرنظامی مانند مدارس، بیمارستانها و زیرساختهای اقتصادی، ابعاد حقوقی این نقضهای فاحش قوانین بینالمللی را تبیین کرد.
در گام سوم، ستاد حقوق بشر با فعّالسازی سازوکارهای دیپلماسی حقوقی، مکاتبات گستردهای با نهادهای بینالمللی از جمله سازوکارهای حقوق بشری انجام داد و بر لزوم اقدام فوری جامعه جهانی برای توقف جنایات و محاکمه عاملان تأکید کرد.
نهایتاً در گام چهارم، این ستاد با همکاری دستگاه قضایی و سایر نهادهای مرتبط، تلاش کرده است پروندههای قضایی متعددی در سطح داخلی و بینالمللی پیرامون این تجاوزات و نقضهای مکّرر تشکیل داده و با مراجع قضایی ذیصلاح همکاری کند. در خصوص وضعیت فعلی این پروندهها، باید گفت که آنها در مرحله پیگیری فعّال و مستمر قرار دارند؛ مقامات قضایی و مسؤولان ستاد حقوق بشر بارها تأکید کردهاند که مستندسازی جنایات ادامه دارد و از تمام ظرفیتهای حقوقی بینالمللی و دادگاههای ملّی برای احقاق حقوق ملّت ایران استفاده میشود، هرچند موانع سیاسی در نظام حقوقی بینالمللی همچنان به عنوان چالش فراروی این مسیر وجود دارد.
چه سازوکارهایی برای جمعآوری شواهد، شهادتها و اسناد مرتبط با جنایات در جنگ ۱۲ روزه ایجاد شده است؟
در زمان وقوع جنگ ۱۲ روزه، ستاد حقوق بشر به عنوان یک نهاد فراقوهای با عضویت نهادهای مختلف، با فعّالسازی سازوکارهای از پیش تعریف شدهای نظیر استعلام و دسترسی به اطلاعات، اقدام به جمعآوری مستندات حقوقی و حقوق بشری کرد. این فرآیند مستندسازی، با هماهنگی بینبخشی و با محوریت دادستانی کل کشور و بهرهمندی از ظرفیتهای سایر نهادها، به صورت میدانی و جامع پیگیری شد. بلافاصله پس از آغاز جنگ و با دستور ویژه رئیس محترم قوه قضاییه، همه ظرفیتهای حقوقی، قضایی و کیفری برای این منظور به کار گرفته شد.
معاونت بینالملل قوه قضاییه و ستاد حقوق بشر نیز پیگیریهای گستردهای را آغاز کرد و شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی بینالمللی تهران مأمور ثبت شکایات، دریافت دادخواستها، تأمین دلیل و تشکیل پرونده شد. در این راستا، مرکز وکلای قوه قضاییه اقدامات مؤثر و ابتکاری انجام داد که از جمله آن میتوان به حضور میدانی هیأتهای کارشناسی رسمی و وکلا به صورت رایگان برای ارزیابی خسارات وارده به واحدهای مسکونی، اداری و تجاری اشاره کرد.
مستندات جنایات صهیونیستها در تمامی استان درگیر جنگ اخذ و به معاونت حقوقی ریاست جمهوری ارائه شد. در نهایت، تمامی شواهد، شهادتها و اسناد گردآوری شده در قالب گزارش نهایی، مستندسازی علمی جنایتهای جنگ ۱۲ روزه تکمیل و در مراحل پایانی، گزارش مستند ایران از این جنایات به عنوان سند رسمی به سازمان ملل ارائه شد. در خصوص جنگ اخیر نیز این فرآیند مستندسازی با جدیّت و بر اساس همین سازوکارها همچنان ادامه دارد.
در جنگ تحمیلی اخیر، چه تیمها یا کمیتههایی مسؤول ثبت و مستندسازی وقایع بودهاند و خروجی این فعالیّتها چه بوده است؟
این ستاد با درک ضرورت مستندسازی جنایات رژیم صهیونیستی، اقدام به تشکیل کمیتهای تخصّصی از کارشناسان هر دو معاونت قضایی و بینالملل خود نمود تا مسؤولیت جمعآوری، استانداردسازی و آمادهسازی مستندات را برای اقدامات حقوقی بعدی و ارائه به سازوکارهای بینالمللی بر عهده گیرد.
این ستاد در هر دو بازه زمانی، با هماهنگی کامل با نهادهای مختلف از جمله قوه قضاییه، وزارت امور خارجه و سایر دستگاههای ذیربط، فرآیندی نظاممند را برای ثبت شواهد، شهادتها و اسناد مرتبط با جنایات جنگی به کار گرفت. خروجی این فعالیّتها در قالب گزارشهای میدانی مستند و بیانیههای رسمی متعدّد منتشر شدهای که ابعاد مختلف نقض فاحش قوانین بینالمللی از جمله حملات به اهداف غیرنظامی، بیمارستانها و تأسیسات حیاتی را افشا کرده است. همچنین مستندات گردآوری شده از هر دو جنگ، برای ارائه به نهادهای بینالمللی نظیر سازمان ملل متحد، شورای حقوق بشر، دفترکمیساریای عالی حقوق بشر و ... آماده شده و بخشی از آنها تقدیم این سازوکارها شده است. فرآیند مستندسازی برای جنگ اخیر با همان رویکرد فراقوهای و هماهنگ همچنان ادامه دارد.
این مستندات با چه استانداردهایی جمعآوری شده و آیا قابلیت ارائه در دادگاههای بینالمللی را دارند؟
ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک نهاد تخصّصی حقوق بشری و بینالمللی، مستندات مربوط به جنایات رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر را دقیقاً بر اساس موازین و استانداردهای معتبر بینالمللی جمعآوری کرده تا از قابلیت ارائه و استنادپذیری آنها در محاکم قضایی بینالمللی اطمینان حاصل کند. این فرآیند مستندسازی با الهام از آخرین نسخه «راهنمای مستندسازی جرایم بینالمللی و نقض حقوق بشر» دیوان کیفری بینالمللی (ICC) و با تکیه بر اصول حقوق بشردوستانه بینالمللی از جمله مفاد کنوانسیونهای ژنو، اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی صورت گرفته است.
جرایم مستندشده بر اساس مفاد اساسنامه رم در سه دسته جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت و نسلزدایی طبقهبندی شدهاند که عمدتاً شامل حملات عمدی به غیرنظامیان، بیمارستانها، مدارس، تأسیسات هستهای و زیرساختهای حیاتی میشود. این مستندات به گونهای تدوین شدهاند که قابلیت طرح در دیوان کیفری بینالمللی و سایر محاکم بینالمللی را داشته باشند.
در سطح داخلی، کدام پروندهها گشوده شده و چه نهادی مسؤول رسیدگی قضایی است؟
در سطح داخلی، متولّی اصلی رسیدگی قضایی به پروندههای ناشی از جنایات رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر، دادستانی کل کشور به عنوان عالیترین نهاد نظارتی و تعقیب قضایی جمهوری اسلامی ایران است.
دادستان کل کشور با صدور دستورالعملهای متعدد، دادستانهای سراسر کشور را مکلف به مستندسازی سریع جنایات و ارسال مستندات به دادسرا و دادگاه ویژه تشکیلشده در تهران کرده است. در عمل، مسؤولیت رسیدگی مقدماتی و تعقیب کیفری پروندهها بر عهده دادسرای تهران است که پروندههایی تحت عناوینی همچون همکاری با رژیم متجاوز، جاسوسی به نفع دشمن، انتقال اطلاعات مکانی و مواد منفجره را با فوریت و تخصص ویژه دنبال میکند.
همچنین دادگستری استان تهران به عنوان مرجع اصلی رسیدگی به جنایات رژیم صهیونیستی در جنگ اخیر انتخاب شده و شعبه ویژهای در مجتمع قضایی شهید بهشتی برای رسیدگی به دعاوی حقوقی علیه رژیم صهیونیستی و دولت آمریکا اختصاص یافته است.
بر اساس اعلام مقامات قضایی، تاکنون دو پرونده اصلی پس از اعلام جرم درباره جنایات اخیر در دادستانی تهران تشکیل و در حال رسیدگی است و پروندههای حقوقی متعددی نیز از سوی نهادها و اشخاص حقیقی در جریان است.
ستاد حقوق بشر به عنوان یک نهاد فراقوهای، در هماهنگی کامل با دادستانی کل کشور و سایر مراجع ذیربط، مستندات حقوقی و حقوق بشری خود را در اختیار این مراجع قرار داده و فرآیند مستندسازی برای جنگ اخیر همچنان ادامه دارد.
در عرصه بینالمللی، تاکنون چه مکاتبات، شکایتها یا گزارشهایی به سازمانهای حقوق بشری یا مراجع قضایی بینالمللی ارسال شده است؟
در عرصه بینالمللی، ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران از همان زمان جنگ ۱۲ روزه تا جنگ اخیر، اقدامات گسترده و هدفمندی را در قالب مکاتبات رسمی، گزارشهای روشنگرایانه و بیانیههای محکومیت به انجام رسانده است.
به عنوان دبیر ستاد حقوق بشر طی چندین نوبت با کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد مکاتبه کرده و ضمن محکومیت تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا به تمامیّت ارضی جمهوری اسلامی ایران، به طور مشخص حملات نظامی به ساختمانهای رسانهای، مراکز بهداشتی، اماکن غیرنظامی، مراکز صلحآمیز هستهای، مناطق مسکونی، زندانها و مناطق شهری و روستایی را به عنوان نقض فاحش قوانین بینالمللی و حقوق بشردوستانه مورد اعتراض قرار دادهایم.
افزون بر این، با ارسال نامهای مفصّل و روشنگرایانه به همتایان خود در سایر کشورها، ابعاد تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا را تبیین صورت گرفته است. همچنین در پاسخ به ادعاهای مطروحه از سوی برخی سازوکارهای حقوق بشری، یک گزارش مستند پیرامون جنایات صورتگرفته به دفتر کمیسر عالی حقوق بشر ارسال شد.
در کنار این مکاتبات، ستاد حقوق بشر در جریان جنگ اخیر نیز تا کنون بیش از سی بیانیه رسمی در محکومیت حملات به غیرنظامیان، زیرساختهای حیاتی، تأسیسات هستهای، مراکز درمانی و آموزشی صادر کرده است.
اقدامات ستاد حقوق بشر در عرصه بینالمللی نشاندهنده یک راهبرد حقوقی منسجم و چندلایه است. این ستاد با استفاده همزمان از مسیرهای دیپلماتیک (مکاتبات با سازمان ملل)، قضایی، و افکار عمومی (انتشار گزارشها و بیانیههای متعدد)، به دنبال ایجاد یک پرونده مستند و غیرقابل انکار از جنایات جنگی است. این فرآیند مستندسازی و پیگیری حقوقی، همچنان با جدیّت در حال انجام است.
آیا همکاری با نهادهای غیردولتی یا مراکز مستقل برای تکمیل بانک اطلاعاتی جنایات صورت گرفته است؟
ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران علاوه بر ماهیت فراقوهای خود، به عنوان یک نهاد مردمی نیز شناخته میشود که ارتباط مستقیم و مستمر با شهروندان دارد و همواره از ظرفیت مشارکت مردمی در فرآیند مستندسازی جنایات بهره گرفته است. سمنهای مختلف فعّال در حوزه حقوق بشر، حقوق کودک، دفاع از قربانیان خشونت و حمایت از آسیبدیدگان همکاری دارند.
در جریان دو تجاوز اخیر رژیم صهیونیستی (جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر)، این همکاری و هماهنگی در همه حوزهها از جمله جمعآوری شهادتها، مستندسازی خسارات، تهیه گزارشهای کارشناسی و انعکاس پیامدهای انسانی حملات به طور کامل مشهود بوده است.
ستاد حقوق بشر با بهرهمندی از شبکهای از سازمانهای مردمنهاد تخصّصی در استانهای مختلف، توانسته است بانک اطلاعاتی جامع و دقیقی از جنایات جنگی تشکیل دهد که این بانک به طور مستمر توسط گزارشهای میدانی، اظهارات شاهدان عینی و مستندات حقوقی ارائهشده از سوی این نهادهای مدنی بهروزرسانی میشود. این رویکرد مشارکتی نه تنها غنای مستندات را افزایش داده، بلکه اعتبار مردمی و قانونی آنها را نیز در مجامع بینالمللی دوچندان کرده است. فرآیند همکاری با سمنها و مراکز مستقل همچنان برای تکمیل بانک اطلاعاتی جنایات جنگ اخیر ادامه دارد.
آیا برنامهای برای انتشار عمومی بخشی از مستندات یا گزارشهای رسمی وجود دارد؟
ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران از ابتدای شکلگیری پروندههای حقوقی مربوط به جنایات رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر، همواره بر شفافیّت و اطلاعرسانی به موقع به افکار عمومی تأکید داشته است. تقریباً تمامی اقدامات مهم این ستاد از جمله مکاتبات با نهادهای بینالمللی، گزارشهای روشنگرایانه، بیانیههای رسمی و خلاصهای از مستندات گردآوریشده تا کنون از طریق رسانههای داخلی و بینالمللی منتشر شده است. با این حال، برنامهریزی برای انتشار عمومی بخشهای گستردهتری از مستندات و گزارشهای رسمی در قالب کتابچههای تخصّصی، گزارشهای تصویری و پایگاههای داده قابل دسترس برای عموم در دستور کار قرار دارد.
هدف از این انتشار، علاوه بر تنویر افکار عمومی و ثبت تاریخی جنایات، فراهم آوردن بستری برای استفاده پژوهشگران، حقوقدانان و فعّالان حقوق بشر در سراسر جهان است. انتشار این مستندات به گونهای طراحی خواهد شد که ضمن حفظ امنیّت ملّی و حریم خصوصی شهدا و آسیبدیدگان، ابعاد حقوقی و بشردوستانه تجاوزات را به صورت مستند و غیرقابل انکار به نمایش بگذارد.
نقش دیپلماسی حقوقی و تعامل با سایر کشورها در پیشبرد این پروندهها چگونه تعریف شده است؟
در حوزه دیپلماسی حقوقی، ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران با درک اهمیّت نقش تعاملات بینالمللی در پیشبرد پروندههای ناشی از جنایات رژیم صهیونیستی، تلاش گستردهای را برای همکاری با سازوکارهای مختلف حقوق بشری و کشورهای حامی حقوق بشر به کار گرفته است. این ستاد با حضور فعّال و مستمر در مجامع بینالمللی، ارتباط با کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، ارائه گزارشهای روشنگرایانه به دیوان کیفری بینالمللی و رایزنی با کشورهای همسو، به دنبال ایجاد اجماع بینالمللی برای محکومیت تجاوزات و پیگیری حقوقی عاملان آن بوده است.
دیپلماسی حقوقی به عنوان یکی از ارکان اصلی راهبرد ستاد، نه تنها بستری برای افشای ابعاد جنایات فراهم آورده، بلکه زمینهساز همکاری با نهادهای بینالمللی برای دفاع از حقانیّت جمهوری اسلامی ایران و مطالبه حقوق تضییعشده ملّت ایران شده است. متأسفانه باید اذعان کرد که امروزه بحث حقوق بشر بیش از هر زمان دیگری سیاسی شده و سیاستبازی قدرتهای بزرگ بر مفهوم راستین حق سایه انداخته است؛ به گونهای که بسیاری از سازوکارهای بینالمللی تحت تأثیر منافع سیاسی، مواضع دوگانه و غیرمنصفانه اتخاذ میکنند.
با این وجود، ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر تعهدات اخلاقی و قانونی خود، تلاش کرده است در همین فضای آکنده از سیاسیکاری، از حداقلترین فرصتها و روزنههای موجود برای دفاع از حقوق مردم، مستندسازی جنایات و پیگیری قضایی آنها استفاده کند و اجازه ندهد که فضای سیاسی، حقیقت جنایات جنگی ارتکابی را پنهان سازد. این روند دیپلماسی حقوقی با قوت و جدیّت همچنان ادامه دارد.
پیشبینی شما از روند آینده این پیگیریها چیست و ستاد حقوق بشر چه نقشهراهی برای ادامه کار دارد؟
با وجود فضای سیاسیشده، دوگانه و ابزاری حقوق بشر در عرصه بینالمللی که متأسفانه سیاست بر مفهوم حق سایه افکنده است، ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر حقانیّت مواضع خود و مستندات غیرقابل انکار از جنایات جنگی رژیم صهیونیستی، نقشهراهی چندلایه و چندسطحی را برای ادامه مسیر پیگیریها طراحی و اجرا میکند. پیشبینی میشود که این پروندهها در مسیری طولانی، اما رو به جلو حرکت کنند؛ چرا که حقیقت تاریخی جنایات به مرور زمان آشکارتر شده و فشار افکار عمومی جهان و نسلهای آینده، قدرتهای حامی رژیم صهیونیستی را به پاسخگویی وادار خواهد کرد.
راهبرد طراحیشده شامل سه سطح اصلی است: سطح اول، مستندسازی بیوقفه و بهروزرسانی بانک اطلاعاتی جنایات با استانداردهای بینالمللی؛ سطح دوم، پیگیری قضایی فعّال در محاکم داخلی و تلاش برای ارجاع پرونده به سازوکارهای بینالمللی؛ سطح سوم، دیپلماسی حقوقی و رسانهای گسترده برای افشای جنایات و خنثیسازی فضای سیاسیزدگی که بر نهادهای حقوق بشری سایه انداخته است.
ستاد حقوق بشر تأکید دارد که هرچند فضای حقوق بشر امروز ابزاری و گزینشی عمل میکند، اما نباید اجازه داد این واقعیّت تلخ، ملّت ایران را از پیگیری حقوق حقه خود ناامید سازد. تلاش برای احقاق حقوق ملّت ایران ادامه خواهدیافت و این مسیر با صبر، استقامت و بهرهمندی از تمام ظرفیتهای حقوقی و سیاسی داخلی و بینالمللی، قدم به قدم پیش خواهد رفت.
انتهای پیام/