۴۰ روز تجاوز در ترازوی حقوق بین‌الملل؛ مصادیق جنایت جنگی و راه‌های پیگیری

جواد طهماسبی قاضی بازنشسته دیوان عالی کشور در یادداشتی که در اختیار خبرگزاری میزان قرار داد نوشت:آنچه امروز به عنوان قواعد حقوق بشردوستانه بین‌المللی شناخته می‌شود، در حقیقت تبیین و تفصیل همان اصولی است که در یک آیه کوتاه از قرآن مجید بیان شده است: «وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا»؛ یعنی با کسانی بجنگید که با شما می‌جنگند و از حد مگذرید. این آیه سه اصل اساسی را بنیان می‌نهد: نخست اینکه از نظر شرعی فقط دفاع، جنگ مشروع محسوب می‌شود و جنگ ابتدایی نداریم. دوم اینکه قید «فی سبیل الله» به این معناست که جنگ باید در چهارچوب الهی و خداپسندانه باشد نه خودسرانه. سوم اینکه حتی در همین جنگ دفاعی نیز «لا تعتدوا» یعنی حد و مرز وجود دارد و باید رعایت شود. این قواعد در سطح بین‌المللی به دو دسته تقسیم شدند: جنایات تجاوز که به مشروعیت یا نامشروع بودن اصل جنگ می‌پردازد، و قواعد حاکم در جنگ که حتی اگر جنگی آغاز شد، فارغ از مشروعیت آن، باید رعایت شود. بخش «لا تعتدوا» در سطح بین‌المللی سابقه دیرینه‌ای ندارد و به تدریج در اسنادی، چون قواعد لاهه (۱۸۹۹ و ۱۹۰۷)، کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹) و اساسنامه رم (۱۹۹۸ که در ۲۰۰۲ لازمالاجرا شد) تدوین گردید. نقض فاحش این قواعد، جنایت جنگی نامیده می‌شود.

از اصول قرآنی تا قواعد لاهه و ژنو؛ سه اصل بنیادین حقوق بشردوستانه

در این بخش به سه اصل کلی می‌پردازیم که مشابه اصول بنیادین حقوق داخلی (مانند اصل برائت) زیربنای تمام قواعد نوشته شده هستند: اصل ضرورت، اصل تناسب و اصل احتیاط. اصل ضرورت یعنی هر عملی در جنگ باید برای پیشبرد اهداف نظامی ضرورت داشته باشد. پرسش کلیدی این است: چه ضرورتی داشت که در جنگ ۴۰ روزه، پل راه‌آهن، مدرسه شجره طیبه، یا جان ۱۶۰ تا ۱۷۰ دختربچه ۶ تا ۱۲ ساله هدف قرار گیرد؟ کدام یک از اینها به پیشبرد اهداف جنگ کمک کرد؟ اصل تناسب یعنی حتی اگر هدفی نظامی و مشروع باشد، خسارت جانبی به غیرنظامیان نباید نامتناسب با مزیت نظامی حاصل باشد. مثلاً اگر یک رزمنده در یک آپارتمان مسکونی هدف قرار گیرد و این حمله منجر به تخریب چهار یا پنج واحد مسکونی و کشته شدن ۱۰ تا ۱۶ غیرنظامی شود، اصل تناسب نقض شده است. اصل احتیاط یعنی حتی هنگام حمله به هدف مشروع، باید تدابیری اتخاذ شود تا به اماکن تحت حمایت مانند بیمارستان‌ها، آثار تاریخی و اماکن مذهبی آسیب وارد نشود. در جنگ تحمیلی بار‌ها حملاتی انجام شد که بدون توجه به همجواری با این اماکن صورت گرفت. این سه اصل دقیقاً همان چیز‌هایی هستند که بعد‌ها در قوانین نوشته شده بین‌المللی تدوین و تفصیل یافتند.

مصادیق جنایات جنگی در جنگ ۴۰ روزه؛ از دانشگاه و بیمارستان تا تهدید به نابودی تمدن

اکنون مهمترین مصادیق جنایات جنگی در جنگ ۴۰ روزه را بر اساس ماده ۸ اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی مرور می‌کنیم. سه دسته مقررات، نقض فاحش آنها را جنایت جنگی می‌داند: مقررات لاهه (۱۹۰۷)، کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹) و ماده ۸ اساسنامه رم. بر اساس بند ۹ از قسمت ب بخش دوم ماده ۸، هدایت عمدی حملات بر ضد ساختمان‌هایی که برای مقاصد مذهبی، آموزشی، هنری، علمی یا خیریه اختصاص یافته و همچنین حمله به آثار تاریخی، بیمارستان‌ها و مکان‌های تجمع بیماران و زخمیان، مشروط بر آنکه آن مکان‌ها به اهداف نظامی تبدیل نشده باشند، جنایت جنگی محسوب می‌شود. در جنگ ۴۰ روزه، دانشگاه شریف، دانشگاه علم و صنعت، پژوهشگاه‌ها، قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد، بازار تهران و اماکن تاریخی اصفهان هدف حملات قرار گرفتند. بر اساس بند یک همین بخش، هدایت عمدی حملات بر ضد مردم غیرنظامی در کلیت آن یا بر ضد افرادی که مشارکت مستقیم در مخاصمات ندارند، جنایت جنگی است. نیازی به توضیح نیست که تعداد شهدا و زخمی‌های غیرنظامی در مقایسه با نظامیان چه نسبتی دارد. بر اساس بند دو، هدایت عمدی حملات بر ضد اهداف غیرنظامی مانند پل، پالایشگاه، نیروگاه و دانشگاه نیز جنایت جنگی است. توجیه اینکه «در این دانشگاه تحقیقاتی انجام شده که ممکن است در موشک‌سازی هم به کار رود» قابل قبول نیست، زیرا در این صورت باید زارع که گندم می کارد، و نانوا که نان می پزد و و نهایتا به دست رزمنده می رسد را هم نظامی محسوب کرد. بر اساس بند سه، هدایت عمدی حملات بر ضد کارکنان، تاسیسات، مواد و واحد‌ها یا وسایل نقلیه که در کمک‌رسانی بشردوستانه فعالیت می‌کنند — که مصداق اصلی آن هلال احمر است — جنایت جنگی محسوب می‌شود. آمار شهدای هلال احمر و خودرو‌های هدف‌گرفته شده این نهاد گویای این جنایت است. بر اساس بند چهار، انجام عمدی حمله با علم به اینکه چنین حمله‌ای باعث تلفات جانی یا آسیب به غیرنظامیان یا خسارت به اهداف غیرنظامی یا آسیب گسترده در درازمدت و شدید به محیط زیست خواهد شد، جنایت جنگی است که تقریباً اکثر حملات صورت‌گرفته مشمول این بند می‌شوند. بر اساس بند پنج، حمله یا بمباران شهرها، روستاها، مناطق مسکونی یا ساختمان‌هایی که بی‌دفاع بوده و اهداف نظامی نیستند، با هر وسیله‌ای که باشد، جنایت جنگی است و قریب به اتفاق حملات صورت‌گرفته مشمول این بند بود. بر اساس بند دوازده، اعلان این مطلب که به احدی رحم نخواهد شد جنایت جنگی است.

تهدید‌های ترامپ در روز قبل از آتش‌بس که گفت «تمدن ایران را از بین می‌برم، ریشه‌کن می‌کنم، ایران را به عصر حجر برمی‌گردانم» مصداق کامل این بند است. بر اساس بند سیزده، تخریب یا ضبط اموال دشمن، مگر آنکه ضرورت‌های جنگ چنین تخریب یا ضبطی را ایجاد کند، جنایت جنگی است. تخریب پل‌ها در روز آخر جنگ، پتروشیمی‌ها، دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها بدون هیچ ضرورت نظامی، مصداق این بند است.

راه‌های حقوقی پیگیری؛ از دادگاه ویژه تا دیوان کیفری بین‌المللی

در مجموع، سه قاعده مهم بین‌المللی یعنی مقررات لاهه ۱۹۰۷، کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (به ویژه کنوانسیون سوم) و ماده ۸ اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی، این اعمال را یا ممنوع کرده و یا تبدیل به جنایت جنگی دانسته‌اند. برای رسیدگی به این جنایات دو راهکار اصلی وجود دارد: نخست، تشکیل دادگاه کیفری خاص توسط سازمان ملل متحد (مشابه دادگاه یوگوسلاوی سابق و رواندا) که پروسه سختی دارد و باید موانع آن به طور جداگانه بررسی شود. دوم، طرح پرونده در دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) که صلاحیت آن دارای پیچیدگی‌های حقوقی خاصی است و نیازمند بحث و بررسی جداگانه توسط صاحب‌نظران است.

انتهای پیام/