اظهارنامه چیست و چه کاربردی دارد؟

خبرگزاری میزان- اظهارنامه، از جمله اوراق قضایی و اسناد دارای اعتباری است که شهروندان در مسائل حقوقی خود به نحوی با آن مواجه می‌شوند.

 ارسال اظهارنامه مقدمه‌ای رسمی برای مطالبه برخی حقوق به شیوه مسالمت‌آمیز است که منجر به کاهش طرح دعاوی در مراجع قضایی خواهد شد.

مجله حقوقی میزان در این مطلب به توضیح اظهارنامه، نحوه تنظیم، ثبت و ابلاغ اظهارنامه و کاربرد و فواید آن می‌پردازد.

تعریف اظهارنامه

اظهارنامه، نوشته‌ای است که طبق مقررات قانونی تنظیم می‌شود و راهی رسمی و قانونی، برای بیان خواسته و مطالبه حق، از طرف مقابل، قبل از طرح دادخواست نزد مراجع حقوقی است.

برخی مواقع، ممکن است، افراد نتوانند یا امکانش را نداشته باشند که برای به دست آوردن حقشان یا طلبی که از دیگران، دارند در مراجع قضایی حضور پیدا کنند و در عین حال بخواهند قبل از رفتن به دادگاه، این روند را با مصالحه طی کنند و درخواست خود را به طرف مقابل اعلام کنند. در این حالت راه‌کاری که وجود دارد، ارسال اظهارنامه برای طرف مقابل است.

به عنوان مثال فردی از شخص دیگر طلبی دارد که با وجود یادآوری‌های مکرر، بدهکار حاضر به پرداخت آن نمی‌شود. در این صورت، طلبکار می‌تواند برای دریافت طلب خود اقدام به ثبت اظهارنامه نماید و با این کار قبل از طرح دعوا علیه بدهکار در دادگاه، بار دیگر به او فرصت پرداخت بدهی و ادای تعهدش، را خواهد داد.

برخی اظهارنامه را به اشتباه اظهاریه هم می‌نامند. اظهارنامه، نه تنها راهی برای مطالبه رسمی حق است، بلکه افراد می‌توانند از طریق آن، آمادگی خود را برای تسلیم هر چیزی، اعم از: وجه، مال و سند را هم به طرف مقابل اعلام کنند.

اظهارنامه حاوی چه اطلاعاتی است؟

اظهارنامه حاوی اطلاعات خاصی است که باید به صورت صحیح و دقیق تکمیل شود. این اطلاعات شامل موارد زیر می‌شود:

۱-مشخصات و اقامتگاه اظهارکننده: اظهارکننده (فرستنده اظهارنامه) اطلاعات هویتی خود از جمله: نام، نام خانوادگی را به همراه اقامتگاه قانونی خود، یعنی نشانی محل اقامتش را در این بخش اظهارنامه وارد می‌کند.

۲-موضوع اظهارنامه: عنوان مطلبی که در متن اظهارنامه و قسمت خلاصه اظهارات شرح داده می‌شود.

۳-مشخصات و اقامتگاه مخاطب: اظهارکننده در این بخش نام و نام خانوادگی و نشانی محل زندگی مخاطب اظهارنامه را در این بخش وارد می‌کند.

۴- خلاصه اظهارات: اظهارکننده آنچه که از طرف مقابل می‌خواهد و مدنظرش است به طرف دیگر اظهار کند را در این قسمت، توضیح می‌دهد.

۵- خلاصه جواب: در این بخش دریافت‌کننده اظهارنامه، به اظهارات فرستنده پاسخ می‌دهد.

مواد قانونی مربوط به اظهارنامه

قانون‌گذار در مواد ۱۵۶ و ۱۵۷ آیین دادرسی مدنی به موضوع اظهارنامه و شرایط آن پرداخته است.

طبق ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی: «هرکس می‌تواند قبل از تقدیم دادخواست، حق خود را به وسیله اظهارنامه از دیگری مطالبه نماید، مشروط بر اینکه موعد مطالبه رسیده باشد. به طور کلی هرکس حق دارد اظهاراتی را که راجع به معاملات و تعهدات خود با دیگری است و بخواهد به طور رسمی به وی برساند ضمن اظهارنامه به طرف ابلاغ نماید. اظهارنامه توسط اداره ثبت اسناد و املاک کشور یا دفاتر دادگاه‌ها ابلاغ می‌شود.»

براساس تبصره این ماده- اداره ثبت اسناد و دفتر دادگاه‌ها می‌توانند از ابلاغ اظهارنامه‌هایی که حاوی مطالب خلاف اخلاق و خارج از نزاکت باشد خودداری نمایند.

طبق ماده ۱۵۷ آیین دادرسی مدنی: «در صورتی که اظهارنامه مشعر به تسلیم چیزی یا وجه یا مال یا سندی از طرف اظهارکننده به مخاطب باشد باید آن چیز یا وجه یا مال یا سند هنگام تسلیم اظهارنامه به مرجع ابلاغ، تحت نظر و حفاظت آن مرجع قرار گیرد، مگر آنکه طرفین هنگام تعهد محل و ترتیب دیگری را تعیین کرده باشند.»

چه کسانی می‌توانند اظهارنامه ارسال کنند؟

با توجه به عبارت «هرکس» در ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی، امکان ارسال اظهارنامه برای همه افراد وجود دارد، البته به این شرط که زمان مطالبه حق رسیده باشد.

نحوه تنظیم اظهارنامه و نکاتی که باید در اظهارنامه رعایت شود

تنظیم اظهارنامه اصولی دارد که باید به درستی رعایت شود تا اظهارنامه یک متن کامل و اصولی باشد. اظهارکننده در ابتدا باید، مشخصات هویتی خود و اظهارشونده را وارد کند و بعد سراغ متن اصلی بورد.

در تنظیم متن اظهارنامه باید به این نکات توجه شود:

• متن اظهارنامه باید تا جای ممکن: کوتاه، دقیق، بدون ابهام و با اطلاع کامل از مفاهیم آن باشد.
• اگر همراه متن اظهارنامه، پیوست دیگری ارسال شده باشد؛ باید در متن به آن اشاره شود و مواردی مانند: شماره، محل نگهداری یا مشخصات ظاهری اسناد، قراردادها، چک‌ها و. در مورد اسناد پیوست شده، ذکر شود.
• اظهارکننده در نوشتن مطالب خود در ستون اظهارات باید دقت داشته باشد که هر مطلبی در اظهارنامه می‌آورد، با امضای او تایید می‌شود، تحت شرایطی به عنوان اقرار محسوب می‌شود و ممکن است، طرف مقابل در دعوا از آن مطلب علیه اظهارکننده استفاده کند.
• اظهارکننده باید توجه داشته باشد که از نسبت جرم به طرف مقابل (افترا) یا نوشتن مطالب خلاف واقع (نشر اکاذیب) خودداری کند، چرا که ممکن است تحت شرایطی به اتهام افترا یا نشر اکاذیب از سوی طرف مقابل تحت تعقیب کیفری قرار گیرد.

نکته مهم دیگر در مورد اظهارنامه، عدم محدودیت در زمان تقدیم آن است. یعنی خواهان هر زمان که بخواهد می‌تواند برای مطالبه حق خود، اقدام به تنظیم و ارسال اظهارنامه نماید.

باتوجه به نکات مهمی که در تنظیم اظهارنامه وجود دارد، بهتر است کسی که قصد ارسال اظهارنامه دارد، برای تنظیم بهتر آن از یک مشاور حقوقی یا وکیل دادگستری کمک بگیرد.

انواع و اقسام اظهارنامه

به طور کلی اظهارنامه به دو شکل اختیاری و اجباری تقسیم می‌شود:

در چه مواردی ارسال اظهارنامه، اختیاری است؟

اصل بر این است که ارسال اظهارنامه قبل از تقدیم دادخواست و طرح دعوا در مرجع قضایی، موضوعی اختیاری است. از جمله موارد ارسال اظهارنامه به صورت اختیاری می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• اظهارنامه مطالبه وجه
• اظهارنامه مالیاتی
• اظهارنامه قضایی
• اظهارنامه عدم تمکین پیش از الزام به تمکین
• اظهارنامه صلح و سازش
• اظهارنامه به وفای به عهد، در صورت امتناع طرف مقابل

در چه مواردی ارسال اظهارنامه، الزامی است؟

هرچند ارسال اظهارنامه در بیشتر موارد موضوعی اختیاری است، اما در برخی شرایط، ارسال آن موضوعی اجباری است، طبق قوانین مختلف، در مواردی اثبات ادعا و احراز حقیقت به ابلاغ اظهارنامه موکول شده است.

در این نوع اظهارنامه شخص موظف است، قبل از طرح دعوی در مراجع قضایی ابتدا برای طرف مقابل اظهارنامه ارسال کند.

مهم‌ترین موارد الزام به ارسال اظهارنامه شامل این موارد می‌شود:

۱-دعوای تصرف عدوانی: (ماده ۱۷۱ قانون آیین دادرسی مدنی)

۲-درخواست تحویل مورد اجاره: (ماده ۱۳ قانون روابط موجر و مستأجر ۱۳۵۶)

۳-مطالبه سهم هزینه‌های مشترک آپارتمان، در صورت امتناع مالک یا استفاده‌کننده از پرداخت آن: (ماده ۱۰ مکرر قانون تملک آپارتمان‌ها ۱۳۵۹ و تبصره ۲ این ماده)

۴-اثبات تأخیر یا عدم پرداخت اجاره‌بها یا اجرت‌المثل املاک برای اقامه دعوا‌ی تخلیه: (بند ۹ ماده ۱۴ قانون روابط موجر و مستأجر ۱۳۵۶)

۵-درخواست محکوم‌له مبنی بر انحلال شرکت تضامنی به منظور وصول محکوم‌به از محل سهم‌الشرکه محکوم‌علیه در شرکت: (ماده ۱۲۹ قانون تجارت در بحث شرکت‌های تضامنی)

۶-اطلاع به انتقال‌گیرنده مال غیر: (ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر)

۷-معرفی داور به طرف مقابل: (ماده ۴۵۹ آیین دادرسی مدنی)

در صورتی که ارسال اظهارنامه، بدون احاطه کامل به موضوع مورد نظر و بدون اخذ مشورت از متخصصین حقوقی انجام شود، می‌تواند مشکلاتی برای اظهارکننده به وجود آورد.

توصیه می‌شود در غیر از موارد ضروری، افراد از ارسال اظهارنامه خودداری کنند، زیرا ممکن است ارسال اظهارنامه در برخی موارد موجب هوشیاری طرف مقابل شود. به طور مثال: اگر موضوع دعوی، مطالبه وجه باشد و خواهان قصد داشته باشد با صدور قرار تامین خواسته، اموال او را توقیف کند، بدهکار با وصول اظهارنامه این فرصت را پیدا می‌کند که اموال قابل دسترسی خود را از دسترس خواهان پنهان کند.

پاسخ به اظهارنامه

از آنجا که ارسال اظهارنامه موجب اشتغال دادگاه نمی‌شود، بین اظهارکننده و مخاطب رابطه حقوقی دادرسی ایجاد نشده، لذا مخاطب اظهارنامه، الزام قانونی برای پاسخ به اظهارنامه ندارد، اما اگر بخواهد به اظهارنامه پاسخ دهد می‌تواند این‌کار را بدون عجله و بعد از بررسی دقیق اظهارنامه‌ای که به دست او رسیده و با راهنمایی از یک مشاور حقوقی یا وکیل، انجام دهد و حتما به این موضوع توجه داشته باشد که ممکن است اظهارات او به‌عنوان اقرار در اقامه دعوی علیه خودش مورد استناد قرار بگیرد. 

از طرف دیگر، صرف سکوت در برابر اظهارنامه، حقی برای اظهارکننده ایجاد نمی‌کند و اگر اظهارکننده بخواهد در صدد احقاق حقوق ادعایی خود برآید، باید نسبت به تقدیم دادخواست علیه او اقدام کند. هرچند در مواردی سکوت مخاطب اگر با شواهد و قرائن دیگری همراه باشد، ممکن است تحت شرایطی، در اثبات ادعای خواهان مؤثر واقع شود.

مهلت قانونی پاسخ به اظهارنامه

در قانون مهلتی برای پاسخ دادن به اظهارنامه ذکر نشده است چرا که اصلا اجباری به پاسخ دادن به اظهارنامه هم ندارد. معمولا افرادی که اظهارنامه ارسال می‌کنند، زمان هم تعیین می‌کنند. به عنوان مثال سه روز برای پاسخ جهت انجام موضوع اظهارنامه به مخاطب خود مهلت می‌دهند.

اگر طی فرصت قانونی مخاطب اظهارنامه اقدامی جهت اظهارنامه ارسالی انجام ندهد، اظهارکننده می‌تواند علیه او اقامه دعوا نماید.

اظهارنامه با دادخواست چه تفاوتی دارد؟

به‌طور کلی اظهارنامه با دادخواست چند تفاوت اساسی دارد:

• ارسال اظهارنامه به مخاطب، نیازی به رعایت تشریفات دادرسی ندارد، اما ثبت دادخواست و ارسال آن، باید از همراه رعایت تشریفات دادرسی انجام شود.
• ارسال اظهارنامه، هزینه کمی دارد، اما ارسال دادخواست همراه با پرداخت هزینه دادرسی انجام می‌شود.

اظهارنامه برای اعلام موضوع و نوعی اخطار و هشدار جدی است، اما دادخواست، نوعی شکایت است که منجر به ایجاد پرونده و در نهایت صدور رای می‌شود.

شرایط قانونی پذیرش اظهارنامه در مرجع قضایی

• شرایط قانون پذیرش اظهارنامه در مرجع قضایی عبارت است از:
• احراز هویت اظهارکننده
• پرداخت هزینه قانونی
• خارج از نزاکت نبودن مطالب و مندرجات اظهارنامه (ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی) و عدم تهدید مخاطب
• تسلیم وجه یا مال یا سند، در صورتی که اظهارنامه مشعر به آن باشد. (ماده ۱۵۷ قانون آیین دادرسی مدنی)
• فرا رسیدن موعد مطالبه حق

ویژگی‌ها و فواید ارسال اظهارنامه

مهم‌ترین ویژگی‌ها و فواید اظهارنامه شامل این موارد می‌شود:

• اظهارنامه هم برای ایجاد حق، و هم برای ازاله حق کاربرد دارد.
• اظهارنامه قبل از اقامه دعوا تنظیم و ارسال می‌شود.
• ارسال اظهارنامه به منزله اقامه دعوا نیست.
• در صورت حل مسالمت‌آمیز مشکل با ارسال اظهارنامه نیازی به پرداخت هزینه دادرسی وجود ندارد.
• در اظهارنامه مدت را خود فرد تعیین می‌کند.
• اگر پاسخ به اظهارنامه، همراه با اقرار مخاطب باشد، اظهارکننده می‌تواند از این قرینه به نفع خود استفاده کند.

نحوه ثبت و ارسال اظهارنامه الکترونیک

در حال حاضر، اظهارنامه، به صورت الکترونیکی ثبت می‌شود. متقاضی با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و همراه داشتن مدارک مورد نیاز، اطلاعات خود را در اختیار مسئول دفتر خدمات قرار می‌دهد و او با تنظیم فرم الکترونیکی اظهارنامه و ثبت آن، یک کد پیگیری به متقاضی می‌‎دهد تا در مراحل بعدی از طریق این کد، بتواند اظهارنامه ارسالی را پیگیری نماید.

نمونه‌ای از فرم اظهارنامه

در نهایت نکته حائز اهمیت در ارسال اظهارنامه این است که ارسال اظهارنامه در برخی موارد بر روی طرف مقابل مؤثر واقع می‌شود و دریافت‌کننده اظهارنامه، از ترس اقامه دعوا از سوی طلبکار، یا درگیر شدن در مراجع حقوقی و دریافت اخطاریه‌های متعدد، از طریق مسالمت‌آمیز به ایفای تعهد یا انجام وظیفه می‌پردازد و در نهایت بدون اقامه دعوا که مستلزم صرف وقت و هزینه بسیار است، اظهارکننده به هدف خود که وصول طلب است، می‌رسد. در نتیجه ارسال اظهارنامه تا حد زیادی به کاهش مراجعات حضوری مردم به مراجع حقوقی کمک می‌کند.

‌قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب

قانون اساسی +متن کامل قوانین و اصول

قانون مجازات اسلامی + متن کامل قوانین

آیین دادرسی کیفری + متن قانون

قانون مدنی + متن و اصلاحات

انتهای پیام/