خون صلح؛ آیینی برای پایان کینه و آغاز برادری
در دل کوهستانهای سر به فلک کشیده زاگرس و در بستر فرهنگی کهن لرستان، آیینی دیرپا و کمنظیر به نام «خون صلح» یا «خونبَس» همچون ستونی استوار در نظام حلوفصل اختلافات قومی و عشیرهای ایستاده است؛ سنتی که ریشه در فرهنگ صلحجویانه و اخلاقی مردم این دیار دارد و قرنهاست بهعنوان نمادی از بخشش، گذشت و بازگشت به آرامش اجتماعی در میان طوایف لر رواج دارد.
این آیین زمانی معنا مییابد که وقوع قتل یا نزاعی سنگین، کینه و خصومتی نسلبهنسل را میان دو طایفه یا خانواده برمیانگیزد و چرخه انتقام را به گردش درمیآورد. در چنین وضعیتی، بزرگان و ریشسفیدان با تکیه بر نفوذ معنوی و خرد جمعی، هفتهها و ماهها میانجیگری میکنند تا زمینه رضایت اولیای دم را فراهم آورند.
مراسم خون صلح با نشانههای آیینی ویژهای برگزار میشود: قاتل کفنپوش و دستبسته در میان جمع حاضر میشود، قرآن و آلت قتاله بر سینی بر دستان او قرار میگیرد و با بوسه بر قرآن و بازکردن دستانش، گذشت رسمیت مییابد.

آنچه خون صلح را فراتر از یک رسم محلی مینشاند، کارکرد عملی آن در تحقق عدالت ترمیمی است؛ سازوکاری بومی که قرنها پیش از نظامهای قضایی مدرن، بهجای تمرکز بر مجازات، بر التیام روابط انسانی و بازگرداندن صلح پایدار به جامعه تأکید کرده است.

مبانی و کارکردهای صلح و سازش؛ از عدالت ترمیمی تا آیین خون صلح در لرستان
عمران علیمحمدی، رئیس کل دادگستری استان لرستان، در همین رابطه و در گفتوگو با میزان با تأکید بر منافع عقلی، قانونی و روانی صلح و سازش و بهرهگیری از ظرفیت صلحیاران و نخبگان اجتماعی تصریح میکند که رویکرد نظری نظامهای کیفری امروز به سمت عدالت ترمیمی حرکت کرده است؛ رویکردی که در آن نمایندگان شاکی، مدعی، متهم و محکوم در کنار نماینده جامعه حضور مییابند و با توجه به شرایط پرونده، راهحل متناسب با تحقق عدالت و بازگرداندن صلح به روابط انسانی جستوجو میشود.

به گفته او، تجربه بشری نشان داده است که مجازاتها لزوماً بازدارنده و پیشگیریکننده نیستند و در بسیاری از موارد، تبدیل مجازات به صلح و سازش میان طرفین، آثار بهتری در جامعه بر جای میگذارد؛ بهویژه در جوامع ایلی، عشایری و کوچک که ادامه کینهها میتواند به چرخهای از جرایم بعدی منجر شود.
این مقام قضایی، پشتوانه نظری این رویکرد را علاوه بر عقل عملی، در آموزههای قرآنی نیز میبیند و با اشاره به آیه شریفه «وَالصُّلْحُ خَیْرٌ» تأکید میکند که صلح، نتیجه بشری و رضایت الهی را به همراه دارد.
او با استناد به تفسیر حضرت امیرالمؤمنین (ع) درباره این دو کلمه، مصلحت جامعه را در صلح و سازش میداند و با یادآوری آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» و «فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» میافزاید که در این نگاه، نباید به یکی از طرفین توجه خاص شد؛ بلکه باید با نگاهی بشری، الهی و عِلوی، هم از وقوع جرم پیشگیری کرد و هم خاطر زیاندیدگان جرم را التیام بخشید. در این مسیر، تجربیات بزرگان در کنار خواستههای افراد ذیحق و مدعیان پرونده میتواند نتیجهبخش باشد.
او استان لرستان را خاستگاه صلح و سازش و مردمانی نجیب و بزرگمنش میداند که درک موقعیت همنوعان خود را نماد شخصیتی خویش قرار دادهاند.
به گفته رئیس کل دادگستری لرستان، در سال گذشته بیش از ۲۰ فقره پرونده قصاص در این استان به صلح و سازش منجر شده است؛ آماری که به تعبیر او تحقق همان پیام قرآنی برادری میان مؤمنان و نشانه بزرگی مردمان این دیار است. آیین خون صلح یا خونبَس نیز در همین چارچوب، نمادی از بزرگمنشی اهل عشایر، ایلات و طوایف و جامعه فرهیخته لرستان است که با تکیه بر عدالت ترمیمی، هم پروندههای مفتوح را میبندد و هم از اتفاقات آینده پیشگیری میکند.
علیمحمدی با تفکیک فصل خصومت از حل ماده نزاع توضیح داد: گذشت در پرونده کیفری، خصومت را پایان میدهد، اما صلح و سازش ریشه نزاع و کینه را برای همیشه از دل افراد میزداید و طرفین میتوانند برای آینده خود نقشه و راهی دیگر ترسیم کنند؛ در حالی که اجرای مجازات، هرچند عادلانه، لزوماً کینهها را از بین نمیبرد. او این فرهنگ را هم از بعد نظری و هم از بعد عملی مورد تأیید اسلام میداند و تأکید میکند که در سند تحول و تعالی قوه قضاییه، گسترش فرهنگ صلح و سازش با استفاده از ظرفیتهای مردمی از نکات کلیدی و محوری است.
به گفته او، در استان لرستان بیش از ۶۸ درصد پروندهها به صلح و سازش خاتمه پیدا میکند و حضور صلحیاران و نخبگان اجتماعی، اجرای عدالت را در جامعه قابلقبولتر و پذیرفتنیتر میکند.
بر پایه این گزارش؛ آنچه در بررسی آیین خون صلح یا خونبَس در استان لرستان آشکار میشود، تنها یک رسم کهن عشیرهای نیست؛ بلکه نظامی بومی و آزمونشده از عدالت ترمیمی است که قرنها پیش از طرحهای مدرن حلوفصل اختلاف، بر بنیادهایی، چون گذشت، میانجیگری بزرگان، التیام روابط انسانی و بازگرداندن صلح پایدار به جامعه استوار بوده است. آیینی که در ظاهر پایان یک پرونده کیفری است، اما در باطن، پایان یک کینه نسلبهنسل و آغاز زندگی مسالمتآمیز دو طایفه یا دو خانواده است. همین کارکرد دوگانه است که خون صلح را از یک سنت صرفاً نمادین به سازوکاری کارآمد برای پیشگیری از جرایم بعدی و کاهش تنشهای اجتماعی تبدیل میکند.
تجربه عملی استان لرستان نیز این ادعا را تقویت میکند. آمارهای صلح و سازش در استان نشان میدهد که ظرفیتهای مردمی، صلحیاران و نخبگان اجتماعی میتوانند در کنار دستگاه قضایی، نه بهعنوان جایگزین قانون، بلکه بهعنوان بازوی مکمل آن، اجرای عدالت را مقبولتر، پذیرفتنیتر و کمهزینهتر کنند. از منظر نظری نیز رویکرد عدالت ترمیمی، با حضور نمایندگان شاکی، متهم و جامعه و با تمرکز بر ترمیم آسیبها بهجای تکیه صرف بر مجازات، مورد تأکید دانشمندان حقوق کیفری است؛ رویکردی که تجربه بشری نشان داده است مجازاتها بهتنهایی لزوماً بازدارنده و پیشگیریکننده نیستند و در بسیاری از موارد، صلح و سازش آثار بهتری در جامعه بر جای میگذارد.
پشتوانه دینی این فرهنگ نیز روشن است. آیه شریفه «وَالصُّلْحُ خَیْرٌ» و تفسیر حضرت امیرالمؤمنین (ع) که صلح را مصلحت جامعه میدانند، در کنار آیات شریفه قرآن کریم، همه بر این نکته تأکید دارند که در حل اختلافات باید نگاهی بشری، الهی و علوی داشت و بهجای جانبداری از یکی از طرفین، مصلحت جامعه و التیام خاطر زیاندیدگان را در نظر گرفت. اجرای مجازات ممکن است خصومت را پایان دهد، اما کینه را در دلها باقی میگذارد؛ در حالی که صلح و سازش، ریشه نزاع را میزداید و طرفین را برای همیشه همچون برادر در کنار هم قرار میدهد.
بنابراین، خون صلح در لرستان را باید یک سرمایه اجتماعی و فرهنگی دانست که هم با آموزههای اسلامی و هم با سیاستهای کلان قوه قضاییه، از جمله سند تحول و تعالی و گسترش فرهنگ صلح و سازش با استفاده از ظرفیتهای مردمی، همراستاست. تداوم و تقویت این آیین نیازمند چند اقدام همزمان است: نخست، مستندسازی و ثبت دقیق مراحل و نمادهای آن برای حفظ میراث فرهنگی؛ دوم، آموزش و توانمندسازی صلحیاران و نخبگان محلی با حفظ اصالت آیین؛ سوم، تعامل بیشتر دستگاه قضایی با ریشسفیدان و بزرگان طوایف برای میانجیگری زودهنگام و پیشگیری از تشدید اختلاف؛ و چهارم، معرفی این الگوی بومی در سطح ملی بهعنوان نمونهای از عدالت ترمیمیِ برخاسته از فرهنگ ایرانی-اسلامی.
به هر روی، اگر خون صلح بهدرستی پاس داشته شود، میتواند الگویی برای دیگر مناطق کشور باشد؛ الگویی که در آن، قانون و فرهنگ بهجای تقابل، در خدمت صلح پایدار و کرامت انسانی قرار میگیرند.
انتهای پیام/