کارگردان مستند «رئیس سازمان»: تصمیم برای ساخت ادامه مستند گرفته نشده است/ آرشیو سازمان را نگرفتیم
- روایتهای جذاب، اما بیپشتوانه کنار گذاشته شدند
- پژوهش، مسیر مصاحبهها را مشخص کرد
- پرهیز از حبوبغض و هدفگیری اشخاص
- ارجاع مستند به اسناد و پرهیز از روایت بیپشتوانه
- گذشته مبهم صدا و سیما و غلطهای تاریخی رسانهها
- نظام مسائل گذشته؛ مسئلهای که گفته نشد
- درسآموزی برای مدیران امروز و آینده
- قصهگویی؛ شرط اول مستند
- سه نوع مخاطب برای یک مستند
- چهار قسمت دیگر؛ روایتهای متنوع از اتفاقات سازمان
- آرشیو مستندها از کجا تأمین شد؟
- تولید مستقل؛ انتخابی برای حفظ استقلال روایت
- روایت از بیرون؛ باز کردن لنز دوربین
- تمرکز بر تدوین و پژوهش برای حفظ انصاف
- پژوهش مستمر؛ از سال ۱۴۰۱ تا آخرین لحظه پخش
- ضرورت مستندسازی از گذشته نهادهای حاکمیتی
- زنجیره اتفاقات و چالش استقلال سازمان
- اقیانوسی از موضوعات؛ چالش اصلی شکلدادن به خط روایت
- موضوعات حذفشده در کتاب «رئیس سازمان»
- ساخت ادامه مستند به تصمیم و شرایط مختلف وابسته است
- روایت دورههای بعدی؛ گفتوگوهایی که هنوز کامل نیست
- فاصله از التهاب روز؛ ضرورتی برای روایت تاریخی
- تمرکز بر پروژه در طول تولید
سجاد بلوکات، کارگردان مستند «رئیس سازمان»، در گفتوگو با میزان درباره اینکه آیا در روایتهای افراد مختلف تعارض وجود داشت یا نه؟ گفت: این اتفاق بسیار زیاد پیش آمد و دلایل مختلفی داشت، چون درباره رویدادهایی مربوط به ۴۵ سال پیش صحبت میکردیم، بعضی افراد ناخواسته در ترتیب زمانی اتفاقات دچار اشتباه میشدند و گاهی نیز در بیان نقش خود در آن رویدادها اغراق میکردند.
وی افزود: مسیر مستند باید به سمتی میرفت که روایتها به قوام برسند بنابراین اگر سه نفر درباره یک فرد یا اتفاق، روایتهای متناقضی داشتند، روایتی که پشتوانه و تأیید کافی نداشت کنار گذاشته میشد. ما روایتها را با یکدیگر تطبیق میدادیم و بررسی میکردیم افراد مختلف درباره یک اتفاق چه میگویند؛ در نهایت، فصل مشترک روایتها مبنای کار قرار میگرفت.
روایتهای جذاب، اما بیپشتوانه کنار گذاشته شدند
بلوکات با بیان اینکه برخی روایتها تنها یک شاهد عینی داشتند و در روزنامهها، اسناد آرشیوی یا خاطرات دیگران تأیید نمیشدند، گفت: اگر روایتی فقط یک شاهد داشت و هیچ سند یا منبع دیگری آن را تأیید نمیکرد، آن را کنار میگذاشتیم؛ حتی اگر بسیار جذاب بود برهمین اساس روایتهای فراوانی را حذف کردیم تا به روایتی برسیم که قوام داشته باشد و افراد مختلف درباره آن اتفاق، حرف مشترکی زده باشند.
وی ادامه داد: با تقاطعگیری روایتها تلاش کردیم به حقیقت رویدادها نزدیک شویم. اساساً مستند باید به سند ارجاع دهد و برای ما مهم بود که در کشاکش اتفاقات، حقیقت را کشف کنیم. این کار دشواری بود، اما پشتوانه پژوهشی و مطالعه روزنامههای آن دوره و کتابهای خاطرات کمک کرد تا گرفتار اغراق در نقش افراد یا اشتباهات تاریخی نشویم.
پژوهش، مسیر مصاحبهها را مشخص کرد
کارگردان مستند «رئیس سازمان» درباره نسبت پژوهش با مصاحبهها گفت: پژوهش به ما کمک کرد بدانیم در مصاحبهها دنبال چه چیزی باشیم و مسیر گفتوگوها را مشخص کنیم. از سوی دیگر، گاهی صحبتهای افراد نکتهای تازه مطرح میکرد و ما را به پژوهش دوباره ارجاع میداد؛ در این موارد بررسی میکردیم آن گفته تا چه اندازه صحت دارد، دقیق است یا ممکن است در آن اغراق شده باشد.

پرهیز از حبوبغض و هدفگیری اشخاص
بلوکات درباره بازخورد افرادی که مستند را دیدهاند، گفت: بیشتر افرادی که مستند را تماشا کردند، از آن رضایت داشتند، تلاش ما این بود که درگیر حبوبغض شخصی نشویم؛ قصد نداشتیم با مستند به کسی حمله کنیم یا فردی را بزرگتر یا کوچکتر از واقعیت نشان دهیم بلکه هدف ما این بود که روایت تاریخی را همانطور که اتفاق افتاده بیان کنیم، نه اینکه در کنار روایت تاریخ، ارجاعی به مسائل امروز بدهیم یا مستند را به شکلی پیش ببریم که مخاطب امروز را درون روایت ببیند. بهنظرم چنین رویکردی ممکن است باعث شود مستند تاریخ مصرف پیدا کند؛ روایت باید آنقدر دقیق باشد که اگر ۱۰ سال بعد هم به آن ارجاع شد، تازگی خود را حفظ کند.
ارجاع مستند به اسناد و پرهیز از روایت بیپشتوانه
سجاد بلوکات، کارگردان مستند «رئیس سازمان»، درباره معیار گزینش روایتها گفت: روایت ما روایتی بود که ابعاد مختلف یک ماجرا را در بر بگیرد؛ به همین دلیل وقتی نقطهگذاری میکنیم، افراد مختلف درباره آن نقطه صحبت میکنند. اگر حرفی زده میشود، بیدرنگ به آرشیو، سند روزنامهای یا کتاب خاطرات ارجاع میدهیم. تلاش ما این بود که روایت آنقدر عمق داشته باشد که خود افراد مصاحبهشونده نیز آن را زیر سؤال نبرند و نپرسند چرا این اتفاق گفته شده یا گفته نشده است.
گذشته مبهم صدا و سیما و غلطهای تاریخی رسانهها
بلوکات ادامه داد: گذشته صدا و سیما بسیار مبهم بود و درباره اتفاقات آن کمتر صحبت شده بود، چرا که باید افرادی صحبت میکردند که مدیر بودند و در آن رویدادها نقش داشتند. بسیاری از این افراد تا پیش از این هیچگاه صحبت نکرده بودند.
وی ادامه داد: پیش از این، حتی در رسانههای نزدیک به سازمان نیز غلطهای تاریخی دیده میشد؛ مثلاً مشخص نبود شورای سردبیری در ۱۴ اسفند و در دوره کدام مدیرعامل صدا و سیما تشکیل شده است یا چالشها و نظام مسائل آن دوره سازمان چه بوده است.
نظام مسائل گذشته؛ مسئلهای که گفته نشد
کارگردان مستند «رئیس سازمان» گفت: در مستند تلاش کردیم نظام مسائل گذشته را همانطور که بود و همانطور که برای مدیران آن دوره اهمیت داشت روایت کنیم، چون اگر این نظام مسائل بیان نمیشد، نگاه به گذشته سازمان نادرست بود و همین خطا در تحلیل، موضعگیریهای نادرست نسبت به گذشته سازمان را رقم میزد.
درسآموزی برای مدیران امروز و آینده
بلوکات درباره هدف مستند گفت: قطعاً رویکرد ما این بود که مستند برای امروز و آینده صدا و سیما ثمربخش باشد. وقتی درباره الگوهای مدیریتی صحبت میکنیم و میگوییم مدیران سازمان در گذشته در مواجهه با بحرانها چه تصمیمی گرفتهاند، این الگوها و تصمیمها در حوزه نمایش یا جنگ میتوانند مورد استفاده مدیران قرار گیرند، اما هدف ما از این مستند نقد امروز سازمان نبود.
وی افزود: ما یک برهه تاریخی را روایت کردهایم و تجربیات مدیران آن دوره میتواند برای مدیران امروز و مدیرانی که سالهای آینده سازمان درسآموز باشد؛ همینطور برای علاقهمندان به صدا و سیما، اهالی رسانه، دانشجویان ارتباطات و مخاطبان عادی.
قصهگویی؛ شرط اول مستند
بلوکات تصریح کرد: ما نمیخواستیم اثری تحلیلی و تبیینی بسازیم بلکه میخواستیم قصه بگوییم، قصهای که برای مخاطب عام نیز جذاب باشد؛ در عین حال، افرادی که تخصص بیشتری در حوزه رسانه دارند بتوانند از تصمیمات مدیران سابق درس بگیرند؛ مستند تاریخی باید هم تاریخ را روایت کند و هم تجربهها را بیان کند تا برای همه قابل استفاده باشد.

سه نوع مخاطب برای یک مستند
کارگردان مستند «رئیس سازمان» گفت: این مستند سه نوع مخاطب دارد؛ نخست مدیران فعلی، سابق و آینده سازمان که باید بدانند افرادی که پیشتر روی این صندلی نشستهاند، در برابر بحرانها چه تصمیمی گرفتهاند. درباره رویدادهای تاریخی، فرمولهایی در مدیریت وجود دارد؛ شاید اتفاقات تکرار نشوند، اما مشابههایی دارند که میتوان از آن فرمولها استفاده کرد.
وی ادامه داد: یکی از مشکلاتی که گریبان مدیران در هر سازمانی، نه فقط صدا و سیما، را گرفته این است که به گذشته خود رجوع نمیکنند و گاهی از ابتدا شروع به اختراع میکنند؛ در حالی که گذشته، تجربیات و اتفاقات هر سازمان، بهویژه صدا و سیما، میتواند راهنمای مدیران و منتقدان باشد.
بلوکات گفت: این مستند برای منتقدان سازمان نیز پیامی دارد؛ اینکه پیچیدگی سازمان را درک کنند. چون ما بیرون از سازمان هستیم، آن را سادهسازی میکنیم و تصور میکنیم همهچیز بهراحتی تغییرپذیر است؛ اما وقتی در آن جایگاه قرار میگیریم، میبینیم سازمان بسیار پیچیدهتر از این است. مستند میخواهد پیچیدگیهای سازمان را برای کسانی که نگاه سادهانگارانه و نقد سادهانگارانه دارند نشان دهد و الگوهای مدیریتی را در برهههای مختلف تاریخی ارائه کند.
چهار قسمت دیگر؛ روایتهای متنوع از اتفاقات سازمان
سجاد بلوکات، کارگردان مستند «رئیس سازمان»، با اشاره به ادامهدار بودن این مجموعه گفت: این تازه قسمت چهارم است و چهار قسمت مهم دیگر هم داریم که در آنها اتفاقات مرتبط با سازمان بهشکلی متنوع روایت میشود. بهنظرم این مجموعه میتواند به صدا و سیما کمک کند.
آرشیو مستندها از کجا تأمین شد؟
بلوکات در پاسخ به پرسشی درباره منابع تصاویر آرشیوی مستند گفت: ما از همان ابتدا هیچ درخواستی برای دریافت راش یا آرشیو از صدا و سیما ندادیم. دلیلش روشن بود؛ نمیخواستیم کار از ابتدا درون سازمان تولید شود. تصورمان این بود که شاید سازمان نتواند چنین کاری را پخش کند؛ به همین دلیل از مستندسازانی کمک گرفتیم که درباره موضوعات مختلف مستند ساخته بودند.
وی افزود: بخشی از آرشیو از روزنامهها و بخشی دیگر از آرشیوهای در دسترس در فضای مجازی تأمین شد. مجموعه این منابع در کنار کمک مستندسازان، ترکیبی را شکل داد که امکان روایت اتفاقات را فراهم کرد. چون نورافکنی روی این رویدادها انداختیم، بخشی از آرشیوهایی را میبینید که پیشتر در کارهای مستندسازان مورد استفاده قرار نگرفته بود.
تولید مستقل؛ انتخابی برای حفظ استقلال روایت
کارگردان مستند «رئیس سازمان» درباره اینکه آیا دسترسی به آرشیو صدا و سیما میتوانست به تولید اثر کمک کند، گفت: حتماً دسترسی بیشتر به اسناد سازمان میتوانست کمککننده باشد، اما بهنظرم از نظر اخلاقی درست نبود که از سازمان آرشیو بگیریم و در عین حال بخواهیم کاری مستقل تولید کنیم. اگر از سازمان درخواست آرشیو میدادیم، باید با خود سازمان کار میکردیم.
وی ادامه داد: برای ما اهمیت داشت که این اثر خارج از سازمان تولید شود. اگر قرار بود مستند درون سازمان ساخته شود، ممکن بود هر مدیری که در جایگاه رئیس سازمان قرار میگیرد، برای نقد گذشتگان، روایت مسیر آنها یا نام بردن از افراد با دشواری روبهرو شود؛ چون احتیاطهای مدیریتی و مصلحتها هم در میان است.
روایت از بیرون؛ باز کردن لنز دوربین
بلوکات با تأکید بر اهمیت استقلال تولید گفت: تصمیم ما این بود که بهجای تولید اثر در سازمان، کاری مستقل و خارج از چارچوبهای سازمانی ساخته و پخش شود؛ صحبت درباره سازمان از بیرون، شبیه این است که لنز دوربین را بازتر کنید و سازمان را گستردهتر ببینید؛ نه اینکه لنز را ببندید و فقط از درون سازمان آن را روایت کنید. این رویکرد میتواند بیشتر به سازمان کمک کند تا اینکه اثر فقط از خود سازمان پخش شود.
تمرکز بر تدوین و پژوهش برای حفظ انصاف
سجاد بلوکات، کارگردان مستند «رئیس سازمان»، با اشاره به فشردگی مراحل تولید و حساسیتهای موجود گفت: به دلیل حجم بالای کار و حساسیتهایی که در تدوین وجود داشت، تلاش کردیم مراحل کلیدی را با کمترین تعداد افراد پیش ببریم. تدوین میتواند بخشی از واقعیت را منحرف کند؛ به همین دلیل، برای رعایت بیطرفی و خروج از مدار انصاف، مسئولیت نویسندگی، تدوین و کارگردانی را با همراهی و راهبری آقای محمدعلی صدرینیا بر عهده گرفتم.
وی با تأکید بر نقش دوگانه در تولید این اثر افزود: پروژه حجم بسیار بالایی داشت و در واقع یک کار مشترک بود. آقای صدرینیا علاوه بر تهیهکنندگی، در کارگردانی، راهبری کار، اصلاح روایتها و تدوین نقش کلیدی داشتند و بهنوعی روایتگر ارشد این مستند محسوب میشوند.
پژوهش مستمر؛ از سال ۱۴۰۱ تا آخرین لحظه پخش
بلوکات درباره زمانبر بودن تحقیق و پژوهش این مستند گفت: فرآیند تحقیق از ابتدای سال ۱۴۰۱ آغاز شد و هیچگاه در طول مسیر تولید متوقف نشد. حتی در حال حاضر که به پخش قسمت آخر نزدیک میشویم، پژوهش همچنان با ما همراه است. حساسیت کار به قدری بالاست که تلاش میکنیم تا آخرین لحظه از بروز هرگونه اشتباه جلوگیری کنیم.
وی درباره تأثیر این مستند بر آینده سازمان صدا و سیما خاطرنشان کرد: قضاوت درباره میزان بهبود سازمان بر عهده مخاطب است و زمان آن را مشخص میکند. اما آرزوی ما این است که «رئیس سازمان» به یک سنت تبدیل شود؛ نه اینکه اولین و آخرین کار در این زمینه باشد. باید راهی باز شود تا آدمهای مختلف از دید خود به اکتشاف در گذشته سازمانها بپردازند و نقاط عطف را استخراج کنند.
ضرورت مستندسازی از گذشته نهادهای حاکمیتی
کارگردان مستند «رئیس سازمان» با انتقاد از تمرکز بیش از حد مستندسازان بر موضوعات نظامی گفت: مستندهای نظامی بااهمیت هستند، اما نیاز است به گذشته سازمانهایی که با زندگی مردم در ارتباطاند نیز پرداخته شود. صدا و سیما، وزارت اقتصاد، نهادهای مالیاتی و وزارت راه و شهرسازی، سازمانهایی هستند که روایت گذشتهشان میتواند مسیر پیش رو را روشن کند؛ اگر مستندسازی از تاریخچه سازمانها به یک مسیر تبدیل شود، تجربیات آنها در حوزههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی قابل استفاده خواهد بود.
زنجیره اتفاقات و چالش استقلال سازمان
بلوکات در پاسخ به این پرسش که به نظر شما مهمترین گره سازمان صدا و سیما چیست، گفت: نمیتوان به یک گره واحد اشاره کرد؛ چرا که با زنجیرهای از اتفاقات روبهرو هستیم که هر کدام بر بعدی اثر گذاشته است. از ۲۲ بهمن که انقلابیون بهقولی کارنابلد وارد سازمان شدند، مرحله به مرحله جلو آمدیم و هر چالشی، از تضاد با روسای جمهور تا موضوعات سیاسی، اثر خود را بر جای گذاشت.
وی تصریح کرد: سازمان با گرههای متعددی از جمله موسیقی، چالش با هنرمندان و تداخل با سازمانهای دیگر مواجه بود بنابراین در یکی از قسمتها به موضوع استقلال سازمان پرداختهایم؛ دورهای که جریانات سیاسی و حتی برخی تریبونها در تصمیمگیریهای سازمان ورود میکردند، اما سازمان برای حفظ استقلال خود ایستادگی کرد. این موضوع «استقلال» همچنان میتواند پاشنه آشیل یا نقطه قوت سازمان در نسبت با جریانات خارج از خود باشد. انسجام سازمان در گرو تعادل میان تحول، استقلال و تثبیت است.

اقیانوسی از موضوعات؛ چالش اصلی شکلدادن به خط روایت
سجاد بلوکات، کارگردان مستند «رئیس سازمان»، با اشاره به دشواری انتخاب و چینش موضوعات گفت: سختترین چالش ما این بود که میخواستیم درباره سازمانی صحبت کنیم که اقیانوسی از مسائل و اتفاقات مختلف را در خود دارد. باید خط روایتی پیدا میکردیم که بتواند از نقطه صفر، یعنی ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، به نقطه پایانی در سال ۱۳۸۳ برسد و در این مسیر، مسائل کلان سازمان را با علتها و پیامدهایشان روایت کند. شکل دادن به این خط روایی کار بسیار دشواری بود.
وی افزود: محدودیت زمان هم چالش مهمی بود. مستند ترکیبی از تصویر، موسیقی، مصاحبه و ریتم است و برای حفظ ریتم اثر، ناچار شدیم برخی موضوعاتی را که از نظر ما اهمیت کمتری داشتند، کنار بگذاریم. تصمیمگیری درباره اینکه کدام موضوعات در مستند بمانند و کدامیک حذف شوند، کار سختی بود.
موضوعات حذفشده در کتاب «رئیس سازمان»
بلوکات درباره موضوعاتی که فرصت پرداخت کامل به آنها در مستند فراهم نشد، گفت: موضوعاتی را که در مستند نتوانستیم بهطور کامل بررسی کنیم، در کتاب «رئیس سازمان» آوردهایم؛ کتابی که با گستره بیشتری به اتفاقات میپردازد. این اثر تا حد قابلتوجهی موضوعات حذفشده از مستند را پوشش میدهد و پیشبینی میکنیم نگارش آن سه تا چهار ماه دیگر به پایان برسد، نگارش کتاب را یک تیم سهنفره شامل آقای صدرینیا، من و آقای بدیعی پیش میبریم و سرپرستی نویسندگان و تألیف کتاب نیز بر عهده آقای علیاصغر است.
ساخت ادامه مستند به تصمیم و شرایط مختلف وابسته است
کارگردان مستند «رئیس سازمان» درباره احتمال ساخت ادامه این مجموعه گفت: هنوز خودمان هم به تصمیم قطعی نرسیدهایم. چنین کاری زمان زیادی میبرد و به پژوهش دوباره درباره موضوعات مختلف نیاز دارد. همچنین، ادامه تولید به همکاری مدیران حاضر در سازمان و اعتماد آنها برای حضور دوباره مقابل دوربین وابسته است.
وی ادامه داد: در حال حاضر همچنان درگیر تدوین و مراحل پستولید هستیم و بهویژه دو قسمت پایانی هنوز به مرحله تدوین نرسیدهاند. بنابراین، عوامل مختلفی در تصمیمگیری برای ادامه کار دخیلاند و هنوز نمیدانیم امکان ساخت بخشهای بعدی فراهم میشود یا نه.
روایت دورههای بعدی؛ گفتوگوهایی که هنوز کامل نیست
بلوکات با اشاره به اینکه مستند فعلی تا قبل از دوره ریاست آقای ضرغامی است، گفت: برای دورههای بعدی، بخشی از مصاحبهها را با مدیران دورههای آقای ضرغامی، آقای علیعسگری و آقای سرافراز انجام دادهایم، اما این گفتوگوها کامل نیست و برای روایت آن دورهها به پژوهش و مصاحبههای بیشتری نیاز داریم.
وی افزود: در هشت قسمت فعلی، آقای ضرغامی، آقای سرافراز، آقای علیعسگری و آقای جبلی حضور دارند، اما درباره دوره آقای لاریجانی صحبت میکنند. هنوز برای گفتوگو درباره دورههای مدیریتی خودشان وارد مذاکره نشدهایم. اگر زمینه لازم فراهم شود، امکان ساخت ادامه مجموعه وجود دارد؛ با این حال، هنوز درباره آن تصمیم قطعی نگرفتهایم.
فاصله از التهاب روز؛ ضرورتی برای روایت تاریخی
بلوکات درباره ضرورت گذشت زمان پیش از پرداختن به دورههای جدیدتر گفت: تاریخ باید زمان بخورد تا بتوان آن را درست روایت کرد و حواشی اتفاقات روز بر روایت تاریخی اثر نگذارد. لازم است التهابات مربوط به موضوعات روز تا حدی فروکش کند؛ به همین دلیل هنوز نمیدانیم امکان تولید ادامه مستند فراهم خواهد شد یا نه.
تمرکز بر پروژه در طول تولید
کارگردان مستند «رئیس سازمان» درباره فعالیتهای همزمان خود در دوره تولید گفت: فعالیتهای دیگرم بسیار محدود بود. در این مدت دو بار مستندی درباره جنگ ساختم و در چند برنامه کوتاه تلویزیونی هم حضور داشتم، اما تمرکز اصلی ما روی همین پروژه بود.
انتهای پیام/