برگزاری کنفرانس بین‌المللی «ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی؛ برای عدالت علم و فناوری در نظم نوین جهانی»
پنجمین کنفرانس بین‌المللی «ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی؛ برای عدالت علم و فناوری در نظم نوین جهانی» روز سه‌شنبه، ۱۹ آبان ۱۴۰۵ از سوی مجمع جهانی صلح اسلامی و دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری دستگاه‌های علمی و فرهنگی در حال برگزاری است.
مجمع جهانی صلح اسلامی با هدف تبیین چالش‌های پیش‌روی عدالت علمی، مقابله با آپارتاید علمی و فناوری و تقویت پیوند میان علم، صلح و توسعه پایدار، پنجمین کنفرانس بین‌المللی را با عنوان «ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی؛ برای عدالت علم و فناوری در نظم نوین جهانی» برگزار کرد.
هدف اصلی این حرکت، ایجاد یک جریان علمی و بین‌المللی برای شناسایی و تبیین مصادیق تبعیض علمی، توسعه ادبیات نظری و مفهومی عدالت علمی و فراهم کردن زمینه همکاری میان دانشگاهیان، اندیشمندان، نخبگان و نهادهای علمی و بین‌المللی است.
علیرضا فیروزفر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان تهران نخستین سخنران این کنفرانس بود؛ وی در ابتدا به ارائه تعریف و تببین آپارتاید و ریشه تاریخی آن پرداخت و در ادامه ارتباط آپارتاید و استعمار را تشریح کرد.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ضمن یادآوری جنایت‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی در تجاوز به ایران، گفت: هدف قرار دادن مدرسه‌ها و دانشگاه‌های ما، همانطور که در تجاوز به ایران دیدیم، پایه‌های آپارتاید علمی است.
فیروزفر در ادامه با اشاره به پیام مقام معظم رهبری، به تشریح این پیام و لزوم پیشرفت در زمینه علمی کشور پرداخت.
داود عامری، دبیرکل مجمع جهانی صلح اسلامی نیز سخنران بعدی این کنفرانس بود.
عامری در ابتدا با اعلام اینکه رئیس‌جمهور پیامی را برای پنجمین کنفرانس بین‌المللی «ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی؛ برای عدالت علم و فناوری در نظم نوین جهانی» ارسال کرد، این پیام را برای مهمانان این کنفرانس قرائت کرد.
دبیرکل مجمع جهانی صلح اسلامی در ادامه به ارائه گزارشی از عملکرد این کنفرانس، که برای پنجمین دوره برگزار می‌شود، پرداخت.
متن پیام رئیس‌جمهور برای این کنفرانس به شرح زیر است:
علم، از بنیادی‌ترین سرمایه‌های مشترک بشری و از مهم‌ترین پایه‌های پیشرفت و توسعه جوامع انسانی است؛ دستاورد‌های علمی و فناورانه هنگامی می‌تواند در خدمت انسان و ارتقای کیفیت زندگی جوامع قرار گیرد که بر اصولی، چون مسئولیت‌پذیری اخلاقی، همکاری بین‌المللی و دسترسی منصفانه همگان به فرصت‌های تولید و بهره‌مندی از دانش استوار باشد؛ از این منظر، عدالت علمی نه‌تنها از الزامات توسعه پایدار، بلکه از ارکان بنیادین صلح عادلانه و امنیت انسانی در جهان است.
امروز، با وجود پیوند روزافزون سرنوشت ملت‌ها از رهگذر علم و فناوری، همچنان نابرابری در دسترسی به منابع علمی، زیرساخت‌های پژوهشی، فناوری‌های پیشرفته و فرصت‌های مشارکت در تولید دانش وجود دارد.
آپارتاید علمی و فناوری، صرفا به معنای محروم‌سازی برخی ملت‌ها از امکانات و دستاورد‌های علمی نیست، بلکه هرگونه بهره‌گیری تبعیض‌آمیز از علم، فناوری و ظرفیت‌های پژوهشی برای ایجاد انحصار، وابستگی و نابرابری میان کشورها را نیز در بر می‌گیرد؛ چنین رویکردی با ماهیت فرامرزی علم و اصول اخلاق علمی در تعارض است؛ علم نباید ابزار سلطه و برتری‌جویی باشد، بلکه باید در خدمت حل مسائل انسانی، کاهش شکاف‌های توسعه‌ای، ارتقای رفاه عمومی و تقویت صلح و تفاهم میان ملت‌ها قرار گیرد.
از نگران‌کننده‌ترین جلوه‌های آپارتاید علمی، تحریم، تهدید و ترور دانشمندان، پژوهشگران و مراکز علمی و تحقیقاتی است؛ شهادت جمعی از دانشمندان کشور ما در جریان جنگ‌های تحمیلی اخیر، ضرورت صیانت از امنیت دانشمندان و حفاظت از محیط‌های علمی و پژوهشی را به مسئله‌ای مهم در عرصه بین‌المللی تبدیل کرد؛ دانشمند، صرف‌نظر از ملیت، مذهب و جغرافیای سیاسی، سرمایه‌ای متعلق به جامعه بشری است و تعرض به جان و امنیت آنان، لطمه‌ای به میراث علمی و ظرفیت پیشرفت بشریت محسوب می‌شود.
جمهوری اسلامی ایران، با اتکا به ظرفیت‌های علمی و دانشگاهی خود، همواره بر توسعه همکاری‌های بین‌المللی، تبادل دانش و فناوری و بهره‌مندی عادلانه ملت‌ها از دستاورد‌های علمی تاکید داشته است؛ تجربه کشور ما نشان داده است محدودیت‌های خارجی نمی‌توانند اراده یک ملت برای دانش‌اندوزی، نوآوری و مشارکت در تولید علم را از میان ببرند؛ با این حال، پیشرفت علمی پایدار نیازمند تعامل سازنده و رفع موانع غیرعادلانه در نظام بین‌المللی علم و فناوری است.
ما بر این باوریم که صلح پایدار بدون عدالت امکان‌پذیر نیست و عدالت جهانی نیز بدون عدالت در تولید، دسترسی و بهره‌مندی از علم و فناوری تحقق نخواهد یافت.
امیدوارم این کنفرانس با بهره‌گیری از دیدگاه‌ها و تجارب اندیشمندان و صاحب‌نظران داخلی و بین‌المللی، ضمن تبیین ابعاد مختلف آپارتاید علمی، زمینه‌ساز ارائه راهکار‌های عملی، تقویت ائتلاف‌های علمی فراملی و شکل‌گیری سازوکارهای مؤثر برای تحقق عدالت علم و فناوری باشد.
در پایان، ضمن پاسداشت همه مجاهدان راه علم و روشنایی، یاد و مقام والای دانشمندان شهید را ارج می‌نهم و از برگزارکنندگان، استادان، پژوهشگران، اندیشمندان و شرکت‌کنندگان این رویداد علمی قدردانی می‌کنم. توفیق همگان را در مسیر گسترش دانش، تحقق عدالت علمی و استقرار صلحی پایدار و عادلانه برای همه ملت‌ها از درگاه خداوند متعال مسئلت دارم.
در بخشی دیگر، پیامی که مشاور نخست‌وزیر مالزی برای این کنفرانس ارسال کرده بود، برای شرکت‌کنندگان پخش شد.
حسن ابوالقاسمی، رئیس دانشگاه بقیه‌الله الاعظم (عج) از دیگر سخنرانان این کنفرانس بود؛ ابوالقاسمی گفت که آپارتاید علمی امروز شامل ترور دانشمندان است و این موضوع تنها متوجه ایران نیست؛ به‌عنوان نمونه، در جنگ آمریکا علیه عراق برخی از دانشمندان عراقی ترور شدند، همچنین لیبی.
وی در بخشی دیگر به تشریح تاثیرهای تحریم‌های علمی و اقتصادی، پرداخت؛ ابوالقاسمی در بخشی دیگر گفت که بایکوت علمی مقدمه‌ای برای حذف فیزیکی زیرساخت‌های حیات و دانش است.
رئیس دانشگاه بقیه‌الله الاعظم (عج) در ادامه به ارائه نمونه‌های متعدد از آپارتاید و بایکوت علمی علیه ایران پرداخت.
جواد محمدی، رئیس انجمن ژنتیک ایران و رئیس دفتر هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی نیز طی سخنرانی در این کنفرانس، گفت: ما از زمان شروع انقلاب همواره با تحریم مواجه بودیم و این تحریم‌ها روز به روز اضافه شد، اما به قله‌های پیشرفت رسیده‌ایم.
محمدی تاکید کرد: دانشمندان ما با وجود تحریم‌ها در حال رقابت با آمریکا و اروپا هستند.
وی با اشاره به هدف قرار دادن مراکز علمی در تجاوز علیه ایران، گفت: آن‌ها دانشگاه‌ها و موسسه‌های علمی ما را بمباران کردند؛ حتی مراکزی مانند انستیتو پاستور و دانشگاه‌هایی ازجمله دانشگاه شهید بهشتی هدف قرار گرفتند.
محمدی اضافه کرد: اما نکته مورد توجه این بود که غربی‌ها پس از این حمله‌ها ما را محکوم می‌کردند.
رئیس انجمن ژنتیک ایران و رئیس دفتر هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی در بخشی دیگر به قرائت پیام علی‌اکبر ولایتی، رئیس هیئت موسس و امنای دانشگا آزاد اسلامی، برای این کنفرانس پرداخت.
محمدرضا مجیدی، دبیرکل مجمع مجالس آسیایی و رئیس پژوهشکده مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز از دیگر سخنرانان این کنفرانس بود.
مجیدی، گفت: آپارتاید علمی نظامی از محدودیت‌ها در زمینه دسترسی به دانش و علم است که براساس جغرافیا و منطقه اعمال می‌شود؛ باید دید که چه نمونه‌هایی را می‌توان در چارچوب آپارتاید علمی دید؛ می‌توان به پنج دسته محدودیت اشاره کرد؛ نخست، محدودیت‌های یک‌جانبه غرب در دسترسی علمی؛ تحریم‌هایی که فراتر از حوزه‌های امنیتی، به نرم‌افزارهای پژوهشی، پایگاه‌های داده، مواد آزمایشگاهی، قطعات تجهیزات پزشکی و خدمات عملی آموزشی هم سرایت می‌کنند؛ حتی وقتی استثنای انسانی وجود دارد، ترس از جریمه موجب می‌شود شرکت‌ها و بانک‌ها کاهش ریسک کنند و عملا همین استثنا بی‌اثر شود؛ به این پدیده «انطباق بیش از حد» می‌گویند.
وی در ادامه گفت: دوم، انحصار فناوری‌های حیاتی در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، نیمه‌هادی‌ها، فناوری‌های سخت، بیوتکنولوژی و فضا؛کنترل چند کشور بر زنجیره تامین می‌تواند دسترسی بقیه جهان را مشروط به شرایط سیاسی کند؛ سوم، نابرابری در دسترسی به دانش و انتشار؛ هزینه‌های سنگین انتشار مجلات و اشتراک مجلات، هزینه‌های پردازش مقاله و داوری‌هایی که گاه با سوگیری جغرافیایی همراه است؛ چهارم، تبعیض در همکاری و تحرک علمی؛ پرونده‌های رد ویزا برای شرکت در کنفرانس‌ها، محدودیت در ورود دانشجویان و پژوهشگران برخی کشورها و لغو همکاری‌ها براساس ملیت و نه براساس رفتار فردی و پنجم، نابرابری در بحران‌ها؛ دانشی که در خدمت همه نباشد، در نهایت امنیت همه را به خطر خواهد داد.
دبیرکل مجمع مجالس آسیایی و رئیس پژوهشکده مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان اینکه چهار دسته سازوکار پیشنهاد می‌شود، گفت: یک، سازوکارهای حقوقی و هنجاری؛ نخست باید زبان مشترک بسازیم؛ پیشنهاد می‌شود کشورهای همسو برای تدوین یک اعلامیه جهانی دسترسی عادلانه به علم و فناوری، یا یک قطعنامه چارچوب در مجمع عمومی سازمان ملل و یونسکو تلاش کنند؛ این سند باید استثنای انسانی و علمی روشن در محدودیت‌ها، اصل تناسب و حق پژوهشگران و دانشجویان به همکاری آزاد را تثبیت کند؛ دو، سازوکارهای نظارتی و پایشی. آنچه اندازه‌گیری نشود، نادیده گرفته می‌شود؛ باید رصدخانه‌های منطقه‌ای و جهانی عدالت علمی تشکیل شود که با روش‌شناسی شفاف، موارد محدودیت و تبعیض علمی را مستند گزارش کنند؛ این گزارش‌ها می‌تواند هم به گزارشگران ویژه سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی ارائه شود و هم در سطح افکار عمومی منتشر شود؛ سه، سازوکارهای همکاری و ظرفیت‌سازی؛ نباید فقط رویکرد سلبی ازجمله شکایت داشت؛ باید به همکاری‌های جنوب-جنوب و همکاری در درون مناطق پاسخ سازنده داد؛ ازجمله پلتفرم‌های مشترک دسترسی آزاد به مقالات، بانک‌های داده منطقه‌ای، شبکه آزمایشگاه مشترک، بورس‌ها و برنامه‌های تبادل پژوهشگر، پارک‌های فناوری مشترک و صندوق‌های مشترک پژوهش و فناوری؛ چهار، سازوکارهای اقتصادی و مالی؛ پژوهشگران جوان نیازمند منابع هستند؛ باید کانال‌های پرداخت مطمئن برای فعالیت‌های علمی و آموزشی ایجاد شود تا پژوهشگران مجبور نباشند برای ثبت‌نام یک کنفرانس یا خرید یک نرم‌افزار آموزشی ماه‌ها منتظر بمانند.
وی تاکید کرد: این چهار سازوکار مکمل یکدیگرند؛ هنجار بدون پایش بی‌اثر است، پایش بدون ظرفیت‌سازی ناتمام است و ظرفیت‌سازی بدون پشتوانه حقوقی شکننده است.
سعید سیدآقا بنی‌هاشم، استاد دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه نیز طی این کنفرانس به بررسی و واکاوی نقش هوش مصنوعی و فضای متاورس در گسترش فضای فرهنگی، آموزشی کسب‌وکار بین‌المللی و امنیت ملی پرداخت.
انتهای پیام/
