ایران واردکننده آب می‌شود/ فروچاله‌های خطرناک در اطراف تهران

به گزارش خبرنگار اقتصادی میزان، مسئله آب در سرزمین ایران و برای انسان ایرانی مقوله ای تازه و جدید نبوده و تمدن ایرانی با شناخت از محدودیت های اقلیم و جغرافیایی از فراز و نشیب مسیر سخت تاریخ عبور کرده و به قرن حاضر رسیده است.

در قرن حاضر با افزایش افسارگسیخته پیشرفت های تکنولوژیک، توسعه ناپایدار و کیفیت نامطلوب حکمرانی و نظام اقتصادی غیربهرهور، با هزینه های زیست محیطی بالا، منجر به دست درازی به منابع طبیعی و آب و در نتیجه تخریب منابع شده است.

پیامدهای عینی این پدیده را می توان در خشک شدن پیکره های آبی چون تالاب ها، رودخانه ها و دریاچه ها از بین رفتن منابع ارزشمند و استراتژیک آب زیرزمینی، بایر شدن زمینه ای کشاورزی و ایجاد اختلال در امنیت غذایی و هزاران مصداق ازایندست آشکارا دید. به طوریکه قوم ایرانی تاکنون شاید در هیچ بره های از زمان با بحرانی به این شدت روبرو نشده است.

سؤال اینجاست که آیا می توان همه تقصیرها در بروز این وضعیت بحرانی را بر دوش بخیل شدن طبیعت انداخت و نقش انسان در گذاشتن بار بیش ازاندازه بر دوش طبیعت و ایجاد یک پیوند سست و شکننده با طبیعت را نادیده گرفت. ب

خش آب کشور را تا چه اندازه می توان در بروز این شرایط مقصر دانست؟ بخش آب تا چه اندازه متأثر از عوامل، مؤلفه ها و محرک های دیگر و سیاست ها و تصمیمات اخذ شده بخش های دیگر نظام تصمیم گیری کشور است.

این موضوع نشان می دهد که تصمیمات مهم و تأثیرگذار بر آب، عمدتاً خارج از بخش آب گرفته می شوند و متأثر از محرک های بیرونی و تا حد زیادی غیرقابل پیش بینی همچون عوامل جمعیتی، تغییر اقلیم، اقتصاد جهانی، تغییر ارزش ها و هنجارهای جامعه، تکنولوژیهای جدید، قوانین و رسوم و بازارهای مالی هستند.

این تحولات بیرونی بر کارآیی و اثربخشی استراتژیها و سیاستهای اتخاذشده در بخش آب تأثیر میگذارند. ازاین رو گفتمان جهانی آب، بحران امروز آب را بیش از آنکه ناشی از کمبود آب بداند، ناشی از حکمرانی نادرست آب می داند و لذا ضرورت اصلاح مدیریت آب و فرآیندهای تصمیم گیری، پیاده سازی تصمیمات، یا به عبارتی حکمرانی آب، مورد وفاق گستردهای در سطوح جهانی است.

بلورچی کارشناس سازمان زمین شناسی كشور
طی سه دهه اخیر مباحث گوناگونی پیرامون تغییر اقلیم ازسوی دانشمندان اعم از موافق یا مخالف مطرح شده است، ولی آنچه مورد قبول همگان است، وقوع رخدادهایی در جهان است که تعداد، شدت و میزان آسیب های ناشی از آنها بهمراتب بیشتر از حد طبیعی است. رخدادهایی مانند وقوع پدیده گردوغبار، خشکسالی، فرونشست زمین، نابودی آب خوان ها، نابودی تالاب ها و دریاچه ها، آلودگی و تغییرات کمی و کیفی آبخوانها، از وقوع یک پدیده خبر می دهد.

خشکسالی تا سال 2030 کل ایران را فرا می گیرد
نیمی از پهنه ایران در وضعیت خشکسالی قرار دارد، ولی در افق 2030 میلادی این وضعیت تمام پهنه ایران را در بر می گیرد. طبق مطالعات جهانی برای سال 2025 میلادی تا 2.5 میلیارد نفر عدم دسترسی به آب سالم پیش بینی شده است، که متأسفانه باید گفت 30 کشور از این مسئله آسیب جدی می بینند که ایران را نیز شامل می شود.

فرونشست خزنده زمین
فرونشست زمین پدیدهای است خزنده و آرام که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، اما امنیت تمام زیرساخت های کشور مانند راه، راه آهن، شریان های حیاتی، پل ها، فرودگاه ها، ساختمان ها، پالایشگاه ها، نیروگاه ها را تهدید می کند.

درواقع در بعضی از نقاط کشور به دلیل شرایط کوهستانی و زلزله خیز بودن امکان ساخت وساز وجود ندارد و در دشتهای کشور نیز به دلیل برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین، امکان ایجاد سایت ایمن برای پروژه های مهم وجود ندارد.

ایران کشوری است با حدود 200 میلیمتر بارندگی در سال، ضرورت دارد که برداشت از منابع آب زیرزمینی را یک نوع معدنکاری تلقی کرد و بهره برداری از آن را به متخصص واگذار کرد. در واقع آب زیرزمینی در مناطق خشک یک معدن حیاتی و جبران ناپذیر و یکبار مصرف است.

مدیریت ناموفق 50 ساله آب
عواملی که در افزایش برداشت مؤثر بوده اند شامل: افزایش جمعیت، گرمایش جهانی، اضافه برداشت، بهره وری پایین، توسعه ناپایدار، به همراه مشکلات اجرایی در قوانین و مقررات کشور. لذا این وضعیت در کوتاه مدت شکل نگرفته است، بلکه حاصل 22 سال تجربه ناموفق در زمینه مدیریت آب است.

بارش در ایران یکسوم میانگین جهانی است امّا تبخیر، 10 درصد از میانگین تبخیر جهانی بیشتر است. درواقع باران کمتر و تبخیر بیشتر. همین موضوع باعث شده که ایرانیان در ادوار تاریخی هیچگاه به ساخت سدهای بزرگ روی نیاورند، بلکه برعکس حدود 800 سال پیش قوانین آب زیر زمینی و قنات توسط کرجی نوشته شده است که دارسی حدود 90 سال پیش به بازآفرینی آن اقدام کرده که به نام قانون دارسی شناخته شده است. حتی ساخت سدهایی مانند سد کریت صرفاً به منظور کنترل سیلاب بوده است.

در خصوص بررسی پدیده فرونشست، سازمان زمین شناسی از سال 1384 مطالعاتی را آغاز کرد. از انواع این پدیده، فروچاله میباشد که به طور نقطهای، محلی، لحظه ای و بسیار پرخطر رخ می دهد، مثل فروچاله های کبودرآهنگ در استان همدان، یا اختیارآباد در استان کرمان.

فروچاله های خطرناک در اطراف تهران
فروچاله های جنوب نیروگاه شهید مفتح همدان همگی در زمین های کشاورزی و طی یکسال اخیر شکل گرفته است. تعداد این فروچاله ها طی 20 سال گذشته 12 عدد بود، ولی طی یکسال اخیر این تعداد به 43 عدد رسیده است و همچنان در حال افزایش است.

از سویی شناسایی و تعیین خطرپذیری مناطق از دیدگاه فروچاله نیز بسیار هزینه بر است. لذا فروچاله پدیده نقطه ای و خطرناکی است که در استان های دیگر مانند یزد، کرمان و حتی تهران نیز اتفاق افتاده است.

فرونشست زمین و خروج قطار از ریل
تاکنون سه مرتبه خروج قطار از ریل در مناطق کاشان، بم و نیشابور مشاهده شده است. با توجه به اینکه مناطق مذکور، مناطق دارای فرونشست هستند، گمانه زنی ها بر این است که آسیب دیدگی ریل ها به دلیل فرونشست علت خروج قطار از ریل بوده است.

ایران واردکننده آب خواهد شد
ایران پرمصرف ترین کشور در جهان در حوزه آب است، آنهم صرفاً با تأکید بر منابع داخلی و عدم استفاده از آب های فرامرزی. در حالی که کشوری با چنین شرایط خشکی و کمبود آب باید بیشتر منابع آبی خود را از طریق واردات آب مجازی تأمین کند.

باقری عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس
بررسی موضوع می تواند به جای مقصریابی، با نگاهی ساختاری انجام شود. اگر از این منظر به موضوع نگاه بیاندازیم، یکی از موضوعات بسیار مهم که بدان توجه چندانی نمی شود، منافع اقتصادی است که در لوای موضوع آب جابه جا می شود.

به طور مثال مادامی که همه رسانه ها می گویند که مردم در مصرف آب صرفه جویی کنند، در حالی که صرفاً 6 درصد مصرف آب به بخش شرب اختصاص دارد، ولی ساختمانی با پانزده سال عمر، به دلیل شرایط اقتصادی کلنگی محسوب می شود و امکان ساخت مجدد پیدا می کند. در حالی که در کشوری مانند سوئد تخریب یک بنا با عمر کمتر از صد سال امکانپذیر نیست.

موضوع دیگر که اگر از نگاه ساختاری توجه شود، می توان بدان اشاره داشت، بحث مالکیت آب است. اشاره می کنند که مالکیت آب در اختیار دولت است. دولت در عمل یعنی کارمند سازمان آب که باید بر بهره برداری نظارت داشته باشد.

حال به طور مثال در منطقه ای مثل رفسنجان با وجود بهره برداران پسته با درآمد میلیاردی، چطور یک کارمند سازمان آب با حقوق کارمندی می تواند بر آن نظارت داشته باشد؟!