خندیدن به کافکا با صدای بلند؟!

/پیمان اسماعیلی: در اغلب کارهایی که از کافکا و به خصوص "مسخ" اقتباس شده با فضای تیره و خفقان آوری روبه رو هستیم اما در نمایش "سوسک می شود" طنزی گسترده در تار و پود نمایش به وجود آمده است. نگاهی که شاید امروزی تر به دنیای کافکا تلقی شود.

به گزارش نمایش "سوسک می شود" به کارگردانی آزاده انصاری در سالن چهار سوی مجموعه تئاترشهر اجرا شد. نمایشی که براساس رمان معروف "مسخ" فرانتس کافکا نویسنده سرشناس اروپایی شکل گرفته است . همان طوری که اغلب ادب دوستان می دانند آثار فرانتس کافکا نویسنده معاصر و نامدار چک در فضایی تیره ،کدر و سیاه جریان دارند و قهرمان اصلی آثارش آدم های تنها و آسیب پذیر هستند؛ آدمهایی که چون نمی توانند با دنیای بیرون و آدم هایش ارتباط برقرار کنند میل به انزوا و خودویرانگری و یا به عبارتی استحاله در قالب موجودات دیگر پیدا می کنند. شاید ریشه این نگاه تلخ و بدبینانه کافکا برمی گردد به شرایط زیستش در اوایل قرن بیستم که جنگ جهانی فضای تیره و سیاهی را در اروپا گسترانیده بود؛ جنگی که علاوه بر تاثیرات مخرب فیزیکیش که می تواند ترمیم و بازسازی شود تاثیرات سوء و گاها غیر قابل جبرانی بر روح و روان آدمها داشته باشد.

کارگردانی
تئاتر عروسکی ما بزرگان زیادی دارد که کارهای ماندگار و خلاقانه ای روی صحنه آورده اند که بسیار موفق بوده اند. نمایش هایی که به واسطه عقبه درخشان این ژانر تئاتری ، با تئاتر بومی مان ( خیمه شب بازی) و ترکیب شدنش با نمایش های مدرن کارهای قابل توجهی را در حوزه تئاتر عروسکی به وجود آورده است. بدون شک یکی از این چهره های مجرب تئاتر عروسکی آزاده انصاری است .
کارگردانی که کارهای مهمی مثل "ماه پیشونی و کچل را در دهه هشتاد روی صحنه برده است. اما بدون شک بهترین ، کامل ترین و پخته ترین کار عروسکی انصاری نمایش "ماکاندو" است که تنها نمایش عروسکی است که به صورت رپراتوری در تئاتر شهر و تماشاخانه ایرانشهر اجرا شد .در اغلب کارهای انصاری عروسک و بازیگر در کنار یکدیگر قرار می گیرند و آنها با یکدیگر تلفیق می‌شوند. در نمایش "سوسک می‌شود" از تن پوش و ماسک برای روایت داستان استفاده شده است .الگوی موفقی که در نمایش "ماکاندو" البته به شکل خلاقانه و موثری جواب داده بود.
در نمایش زندگی جوان کارمندی دون پایه با پدر و مادر پیر و خواهر تنهایش که چشم خانواده به کار کردن او است روایت می شود. خانواده ای که با کار نکردن پسر به لحاظ اقتصادی شدیدا آسیب پذیر می شوند و انصاری تلاش می کند با ایرانیزه کردن نمایش با تغییر اسمها به نام های ایرانی و استفاده از فضای بومی ،نمایش " سوسک می شود" را متفاوت از منبع خود کند.
تجربه موفق تیم دونفره آزاده انصاری و آرش پارساخو در نوشتن متن این نمایش و سایر کارهایشان نشان می دهد به درک متقابلی از فضای ذهنی یکدیگر رسیده اند.

موسیقی
در اغلب کارهایی که از کافکا و به خصوص "مسخ" اقتباس شده با فضای تیره و خفقان آوری روبه رو هستیم اما در نمایش "سوسک می شود" طنزی گسترده در تار و پود نمایش به وجود آمده است. نگاهی که شاید امروزی تر به دنیای کافکا تلقی شود.
در بروشور نمایش هم انصاری صراحتا گرایشش را به این مضمون و با استناد به کتاب "ادبیات اقلیت" این گونه مشخص کرده است."کسی که تا به حال هنگام خواندن کافکا با صدای بلند نخندیده باشد هنوز کافکا را درست نخوانده است"!
البته این نگاه جای نقد هم دارد و نمی توان به صورت خیلی قطعی و آشکار به دنبال نشانه های طنز و شادی در آثار کافکا بود زیرا کافکا نویسنده ای بدبین و با نگاهی نه چندان مثبت نگر به دنیای اطرافش ارزیابی می شود. انصاری برای رسیدن به فضای طنزگونه از موسیقی متکی بر سازهای الکترونیک استفاده کرده است اما موسیقی محمدرضا جدیدی با توجه به حجم بالایی که در مدت نمایش دارد بیشتر باعث فاصله گرفتن مخاطب از نمایش می شود تا ارتباط با آن و انصاری از این مساله به راحتی گذشته است.

بازی ها
در اغلب نمایش های عروسکی –هارمونی بازیگر با عروسک و یا هماهنگی با صورتک و یا ماسکش تاثیر زیادی درموفقیت و انتقال مفاهیم نمایش دارد. یاسر خاسب که به دلیل کارهای خاص فرم فیزیکال و بدن آماده و ورزیده اش برای مخاطبان شناخته شده است در نقش آدمی که بتدریج از انسان به سمت حشره شدن طی مسیر می کند بازی بی نقصی با اتکا به فیزیک آماده اش انجام می دهد. سایر بازیگران نمایش هم با علم به این مسئله که از نیمی از توان بازیشان (صدا) محروم هستند تمام تمرکزشان روی بازی فیزیکی است و تلاش می ند از بدنشان حداکثر استفاده را انجام بدهند.

جمع بندی
نمایش "سوسک می شود" به لحاظ ساختار ، بازی ها و طراحی صورتک های بازیگران و عروسک، نمایش استاندارد و حرفه ای محسوب می شود و کارگردان توانسته طنز سیاهی را که در ساختار نمایش قصد ارائه اش را به مخاطب داشته است منتقل کند؛ طنزی که شاید هم هدف غایی از آن همان طور که کارگردان نمایش هم اظهار داشته صرفا خنداندن مخاطب بوده باشد و نه درگیری او در پیچیدگیهای فلسفی عجیب.