«زنجیره مسئولیت»؛ بررسی ابعاد حقوقی و نظامی حمله به مدرسه شجره طیبه میناب
در حقوق بینالملل، «زنجیره مسئولیت» به مجموعه تصمیمها، اقدامات و نقشآفرینی اشخاص، نهادها و دولتهایی اشاره دارد که بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم در شکلگیری، برنامهریزی، تأمین، هدایت و اجرای یک عملیات یا رویداد دخالت دارند. این مفهوم بر این اصل تحلیلی استوار است که بررسی مسئولیت حقوقی نباید صرفاً به عاملان مستقیم محدود شود، بلکه باید تمامی حلقههای تصمیمگیری، فرماندهی، پشتیبانی و اجرا در چارچوب قواعد حقوق بینالملل مورد ارزیابی قرار گیرند.
اهمیت زنجیره مسئولیت در حقوق بینالملل، شناسایی دقیق نقش هر یک از بازیگران، بررسی ارتباط میان تصمیمها و اقدامات و تعیین مسئولیتهای احتمالی بر اساس اسناد و شواهد معتبر است. در این چارچوب، مسئولیت بینالمللی دولتها، مسئولیت کیفری فردی و مسئولیت فرماندهان و مافوقها از جمله مباحثی هستند که میتوانند مورد بررسی قرار گیرند. هدف نهایی، جلوگیری از نادیدهماندن حلقههای مختلف مسئولیت و فراهمکردن زمینه پاسخگویی حقوقی در برابر نقض تعهدات بینالمللی است.
حسن عبدلیانپور، نویسنده کتاب «زنجیره مسئولیت؛ بررسی زنجیرههای تصمیمگیری، تأمین و مسئولیت عملیاتی در حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب»، در گفتوگو با میزان با تشریح اهداف و محورهای این اثر پژوهشی گفت: در این کتاب تلاش کردهایم ابعاد مختلف حمله به مدرسه شجره طیبه میناب را از منظر حقوق بینالملل، مسئولیت دولتها، ساختارهای نظامی، اطلاعاتی، زنجیره تأمین و پشتیبانی بررسی کنیم و با عبور از سطح عاملان مستقیم، مجموعه تصمیمها و اقداماتی را که در شکلگیری و اجرای عملیات نقش داشتهاند، مورد ارزیابی قرار دهیم.
وی اظهار کرد: بررسی یک عملیات نظامی، بهویژه زمانی که با پیامدهای گسترده انسانی همراه است، نباید صرفاً به شناسایی عوامل اجرایی محدود شود. برای شناخت ابعاد حقوقی چنین رویدادی باید مجموعهای از تصمیمها، ساختارهای فرماندهی، فرایندهای اطلاعاتی، سازوکارهای تأمین تجهیزات و تسلیحات و شبکههای پشتیبانی را که ممکن است در مراحل مختلف عملیات نقش داشته باشند، بررسی کرد.
وی افزود: عنوان کتاب نیز بر همین رویکرد استوار است. در این پژوهش، سه محور اصلی شامل زنجیرههای تصمیمگیری، زنجیره تأمین و مسئولیت عملیاتی مورد توجه قرار گرفتهاند تا ارتباط میان بخشهای مختلف یک عملیات نظامی و جایگاه هر یک در فرایند بررسی مسئولیت مشخص شود.
بررسی زنجیره تصمیمگیری از سطوح فرماندهی تا اجرای عملیات
نویسنده کتاب «زنجیره مسئولیت» با اشاره به اهمیت بررسی ساختار فرماندهی و تصمیمگیری نظامی بیان کرد: یکی از موضوعات اصلی این پژوهش، شناسایی سطوح مختلف تصمیمگیری و بررسی ارتباط میان نهادهای تصمیمساز، فرماندهان و عوامل اجرایی است.
وی ادامه داد: در یک عملیات نظامی، تصمیمگیری معمولاً حاصل مجموعهای از فرایندهای مرتبط است. شناسایی هدف، گردآوری و ارزیابی اطلاعات، بررسی شرایط عملیاتی، صدور دستور و اجرای آن، هرکدام بخشی از این فرایند را تشکیل میدهند. بنابراین، برای بررسی مسئولیتهای احتمالی باید مشخص شود هر یک از این مراحل در چه ساختاری انجام شده و چه اشخاص یا نهادهایی در آن نقش داشتهاند.
عبدلیانپور تصریح کرد: در این کتاب تلاش کردهایم مسئولیت عملیاتی را صرفاً در سطح نیروهای حاضر در صحنه اجرا بررسی نکنیم، بلکه نقش سطوح بالاتر فرماندهی، ساختارهای تصمیمگیری و مجموعههای مرتبط با برنامهریزی و هدایت عملیات را نیز در چارچوب قواعد حقوق بینالملل مورد توجه قرار دهیم.
زنجیره تأمین و نقش مجموعههای پشتیبانی
عبدلیانپور با اشاره به محور دوم کتاب گفت: زنجیره تأمین یکی از بخشهای مهم در بررسی عملیاتهای نظامی معاصر است. اجرای یک عملیات به مجموعهای از تجهیزات، تسلیحات، سامانههای فنی، امکانات ارتباطی و خدمات پشتیبانی وابسته است و بررسی این بخشها میتواند در شناخت شبکه مرتبط با عملیات اهمیت داشته باشد.
وی افزود: تأمین و انتقال تجهیزات و تسلیحات، نگهداری و تعمیر سامانهها، تأمین سوخت، حملونقل، ارتباطات و خدمات لجستیکی از جمله موضوعاتی هستند که در این کتاب بررسی شدهاند. همچنین نقش شرکتها، پیمانکاران و مجموعههای تخصصی مرتبط با فعالیتهای نظامی در چارچوب زنجیره تأمین مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده کتاب ادامه داد: در بررسی حقوقی یک عملیات نباید صرفاً به مجموعههایی توجه کرد که مستقیماً در اجرای آن حضور دارند. گاهی بخشهایی از شبکه تأمین و پشتیبانی در مراحل مختلف، امکانات و زیرساختهای مورد نیاز را فراهم میکنند. ازاینرو، شناسایی ارتباط میان این مجموعهها و ساختارهای عملیاتی برای ترسیم تصویر کاملتری از زنجیره مسئولیت اهمیت دارد.
وی تأکید کرد: البته مشارکت یک مجموعه در زنجیره تأمین بهتنهایی به معنای اثبات مسئولیت حقوقی آن نیست. تعیین مسئولیت هر شخص یا نهاد باید بر اساس شواهد، مستندات و معیارهای حقوقی مربوط انجام شود.
نقش فناوریهای نوین و سامانههای اطلاعاتی
عبدلیانپور درباره نقش فناوری در عملیاتهای نظامی نیز گفت: فناوریهای نوین بخش مهمی از ساختار عملیاتهای نظامی معاصر را تشکیل میدهند و بررسی ابعاد حقوقی یک عملیات بدون توجه به نقش سامانههای اطلاعاتی و ارتباطی، بررسی کاملی نخواهد بود.
وی افزود: دادههای ماهوارهای، سامانههای شناسایی، فناوریهای ارتباطی، ابزارهای پردازش اطلاعات و سامانههای پشتیبان تصمیمگیری از جمله موضوعاتی هستند که در این پژوهش مورد توجه قرار گرفتهاند.
به گفته وی، نحوه گردآوری و ارزیابی اطلاعات، نقش سامانههای مختلف در فرایند شناسایی و انتخاب هدف و ارتباط میان مجموعههای اطلاعاتی و ساختارهای تصمیمگیری، از جمله موضوعاتی است که باید از منظر حقوقی بررسی شوند.
عبدلیانپور ادامه داد: در این حوزه، موضوع صرفاً شناخت فناوریهای مورد استفاده نیست، بلکه باید مشخص شود هر یک از سامانهها و مجموعههای مرتبط چه نقشی در فرایندهای منتهی به عملیات داشتهاند و مسئولیتهای احتمالی چگونه باید بر اساس مستندات ارزیابی شود.
مسئولیت عملیاتی و بررسی نقش بازیگران مختلف
نویسنده کتاب «زنجیره مسئولیت» با اشاره به محور سوم این اثر اظهار کرد: مسئولیت عملیاتی یکی از بخشهای اساسی در بررسی حقوقی حمله به مدرسه شجره طیبه میناب است. در این بخش، ارتباط میان تصمیمهای اتخاذشده، ساختار فرماندهی، فرایند انتخاب هدف و اقدامات اجرایی مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: برای بررسی مسئولیت عملیاتی باید مجموعه اقدامات و تصمیمها در کنار یکدیگر ارزیابی شوند. همچنین لازم است نقش اشخاص و نهادهای مختلف در مراحل گوناگون عملیات، با توجه به جایگاه و میزان مشارکت احتمالی آنها بررسی شود.
عبدلیانپور تصریح کرد: یکی از اهداف این پژوهش، فراهمکردن چارچوبی برای بررسی ارتباط میان مسئولیتهای احتمالی در سطوح مختلف است؛ بهگونهای که بررسیها صرفاً به یک فرد یا یک واحد اجرایی محدود نماند و سایر حلقههای مرتبط نیز بر اساس اسناد و شواهد مورد ارزیابی قرار گیرند.
بررسی اقدامات پس از حمله و سازوکارهای پاسخگویی
وی با اشاره به اهمیت مرحله پس از وقوع حمله گفت: بررسی مسئولیت به اقدامات پیش از عملیات و زمان اجرای آن محدود نمیشود. نحوه انجام تحقیقات، مستندسازی شواهد، بررسی پیامدهای حادثه و سازوکارهای پاسخگویی نیز از موضوعاتی هستند که باید در ارزیابی حقوقی مورد توجه قرار گیرند.
عبدلیانپور ادامه داد: جمعآوری و حفظ مستندات، بررسی شواهد، شفافیت در تحقیقات و امکان پیگیری حقوقی مسئولیتها، از جمله مباحثی هستند که در چارچوب این پژوهش مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی افزود: مستندسازی دقیق میتواند در روشنشدن ابعاد مختلف حادثه و فراهمشدن زمینه بررسی آن در مراجع حقوقی و بینالمللی مؤثر باشد. به همین دلیل، در بررسی زنجیره مسئولیت باید میان اطلاعات قابل اثبات، قرائن و تحلیلهای احتمالی تفاوت قائل شد.
ضرورت تفکیک شواهد از فرضیههای تحلیلی
عبدلیانپور یکی از ملاحظات مهم در تدوین این کتاب را رعایت دقت در انتساب مسئولیت دانست و گفت: در بررسی رویدادهای نظامی باید میان اطلاعات مستند، قرائن و فرضیههای تحلیلی تفکیک قائل شد. شناسایی یک نهاد، شرکت یا مجموعه در ارتباط با یک عملیات، بهتنهایی به معنای اثبات مسئولیت حقوقی آن نیست.
وی افزود: هرگونه انتساب مسئولیت باید بر اساس اسناد و شواهد معتبر و با در نظر گرفتن معیارهای حقوقی مربوط صورت گیرد. به همین دلیل، بررسی ارتباط میان بازیگران مختلف و تعیین جایگاه هر یک در زنجیره تصمیمگیری، تأمین و عملیات باید با دقت و مستندات کافی انجام شود.
به گفته وی، این موضوع در بررسی مسئولیت بینالمللی دولتها و ارزیابی انطباق اقدامات نظامی با قواعد حقوق بشردوستانه اهمیت ویژهای دارد.
نویسنده کتاب «زنجیره مسئولیت» درباره ساختار این اثر اظهار کرد: این کتاب در ۳۰ فصل تدوین شده و مباحث آن حوزههای مختلف حقوقی، سیاسی، نظامی، اطلاعاتی، فناوری و پشتیبانی را در بر میگیرد. تلاش شده است موضوع از زوایای مختلف بررسی شود تا ارتباط میان زنجیرههای تصمیمگیری، تأمین و مسئولیت عملیاتی روشنتر شود.
عبدلیانپور درباره مخاطبان این اثر نیز گفت: حقوقدانان، پژوهشگران حقوق بینالملل، استادان و دانشجویان رشته حقوق و فعالان حوزه مسئولیت بینالمللی دولتها و حقوق بشردوستانه از مخاطبان اصلی این کتاب هستند.
وی اضافه کرد: پژوهشگران علوم سیاسی، روابط بینالملل، مطالعات راهبردی و امنیتی، کارشناسان نظامی و دفاعی و متخصصان حوزه فناوری و سامانههای اطلاعاتی نیز میتوانند از مباحث این اثر استفاده کنند. همچنین روزنامهنگاران، فعالان حقوق بشر و مستندسازانی که به بررسی ابعاد حقوقی و بینالمللی حمله به مدرسه شجره طیبه میناب علاقهمند هستند، از دیگر مخاطبان این پژوهش به شمار میروند.
عبدلیانپورتأکید کرد: هدف اصلی از تدوین این اثر، ارائه چارچوبی برای بررسی زنجیرههای تصمیمگیری، تأمین و مسئولیت عملیاتی در حمله به مدرسه شجره طیبه میناب است. برای رسیدن به چنین شناختی باید مجموعه تصمیمها، ساختارهای فرماندهی، نهادهای اطلاعاتی، شبکه تأمین تجهیزات و تسلیحات، عوامل اجرایی و بخشهای پشتیبانی در ارتباط با یکدیگر بررسی شوند.
وی افزود: بررسی دقیق و مستند این موضوع میتواند به شناخت بهتر ابعاد حقوقی حادثه، شناسایی نقش بازیگران مختلف و بررسی راهکارهای قانونی برای پاسخگویی کمک کند. در این مسیر، اتکا به شواهد معتبر، رعایت معیارهای حقوقی و تفکیک میان واقعیتهای مستند و فرضیههای تحلیلی از الزامات اساسی بررسی و پیگیری مسئولیتهاست.
کتاب «زنجیره مسئولیت؛ بررسی زنجیرههای تصمیمگیری، تأمین و مسئولیت عملیاتی در حمله ایالات متحده آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب» نوشته حسن عبدلیانپور، محمد مسعود یوسفی و علیرضا رستمزاده رنانی، در ۲۲۰ صفحه و ۳۰ فصل در دو نسخه فارسی و انگلیسی از سوی انتشارات پژواک عدالت منتشر شده است.
انتهای پیام/