روایتی از یک شکست ساختاری در سریال «سرخ و سیاه»؛ از فیلمنامه تا فحاشی
وقتی نخستین قسمتهای یک سریال تاریخی با تکیه بر فضاسازی بصری و نوستالژی دوره قاجار مخاطب را پای صفحه مینشاند، انتظار میرود که با اثری منسجم و حسابشده روبهرو باشیم. «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده از همان ابتدا چنین وعدهای میدهد، اما هرچه پیش میرود، فاصله میان آنچه هست و آنچه میتوانست باشد، عمیقتر میشود. مشکل اصلی اینجاست که سریال بهجای اتکا به قدرت روایت و شخصیتپردازی، مسیر سادهتری را انتخاب میکند؛ شوکآفرینی از طریق دیالوگهای هنجارشکن و صحنههایی که بیشتر برای دیده شدن در شبکههای اجتماعی طراحی شدهاند تا برای پیشبرد یک درام منسجم.
این انتخاب نهتنها به اعتبار اثر آسیب میزند، بلکه نشانهای از ضعف بنیادین در فیلمنامه است؛ جایی که نویسنده بهجای خلق تنش از طریق موقعیتسازی و کشمکشهای عمیق داستانی، به سادهترین و دمدستیترین ابزار، یعنی کلمات زننده، پناه میبرد.
فیلمنامهای که به جای درام، به شوکآفرینی پناه میبرد
استفاده بیرویه از الفاظ رکیک در «سرخ و سیاه» به حدی است که میتوان آن را «رکوردشکنی در فحاشی» توصیف کرد. حضور این کلمات تنها زمانی قابل دفاع است که در خدمت شخصیتپردازی دقیق یا ضرورت دراماتیک یک صحنه خاص باشد، اما در اینجا حجم بالای فحاشی کارکرد دراماتیک خود را از دست داده و به یک ترفند تجاری برای وایرال شدن تبدیل شده است. این رویکرد نهتنها به تنزل سلیقه عمومی و آسیب به هنجارهای کلامی خانوادهها منجر میشود، بلکه مهمتر از آن، نشاندهنده فقدان ایدههای دراماتیک برای پیشبرد قصه است.
در واقع «سرخ و سیاه» میخواهد با شوک کلامی مخاطب را نگه دارد، اما در این مسیر اصالت خود را از دست میدهد و به اثری تبدیل میشود که بیشتر از اینکه درباره عشق و قدرت حرف بزند، درباره مرزهای هنجارشکنی بحث میکند.
شخصیتهایی که در خدمت پیشبرد قصهاند، نه منطق داستان
این ضعف بنیادین در فیلمنامه در شخصیتپردازی نیز نمود پیدا میکند. شخصیتها بهجای اینکه تصمیمهایشان ریشه در روانشناسی و پیشینه داستانی داشته باشد، اغلب برای جلو بردن قصه رفتار میکنند. بعضی شخصیتها رفتارهایی دارند که با آنچه پیشتر از آنها دیدهایم چندان هماهنگ نیست و تصمیمهایشان آنقدر ناگهانی تغییر میکند که مخاطب نمیتواند دلیل این تغییر را بهدرستی درک کند.
تفاوت زیادی وجود دارد بین شخصیتی که از روی ترس، خشم یا یک تضاد درونی تصمیم اشتباهی میگیرد و شخصیتی که صرفاً برای جلو رفتن داستان، رفتاری متفاوت از خودش نشان میدهد.
در حالت اول با یک شخصیت چندبعدی روبهرو هستیم، اما در حالت دوم ضعف فیلمنامه خودش را نشان میدهد. این پراکندگی در خلق شخصیتها باعث میشود که مخاطب نتواند با آنها همذاتپنداری کند و در نتیجه حتی موقعیتهای پرتنش نیز آنچنان که باید تأثیرگذار نباشند. فیلمنامه در بعضی موقعیتها از منطق داستانی فاصله میگیرد و اتفاقات بیشتر از اینکه نتیجه طبیعی رفتار و تصمیم شخصیتها باشند، به نظر میرسد فقط برای پیشبرد داستان طراحی شدهاند.
بازیگری زیر سایه شخصیتپردازی ناتمام
در بخش بازیگری نیز «سرخ و سیاه» نتوانسته انتظارات را برآورده کند. علی شادمان در نقش نوروز، شخصیتی که باید میان آسیبپذیری عاطفی و ایستادگی درونی تعادل برقرار کند، اجرایی معمولی و بدون عمق ارائه میدهد. شادمان که در برخی آثار قبلی خود عملکرد بهتری داشته، در این سریال نتوانسته ظرفیتهای واقعی خود را به نمایش بگذارد. بازی او بیشتر شبیه به یک تیپ ثابت است تا یک شخصیت تاریخی که در بستر قحطی، قدرت و نابرابری دستوپا میزند.
سایر بازیگران نیز در برخی لحظات به سمت اغراق میروند و دیالوگها و واکنشهای احساسی بیش از اندازه نمایشی به نظر میرسند و بهجای اینکه حس واقعی یک موقعیت را منتقل کنند، حالتی تصنعی پیدا میکنند.
البته همه این مشکلات را هم نمیتوان به گردن بازیگران انداخت؛ وقتی دیالوگها طبیعی نوشته نشده باشند یا موقعیت داستانی به اندازه کافی شکل نگرفته باشد، بازیگر هم برای ارائه یک اجرای باورپذیر با مشکل روبهرو میشود.
جلوههای فنی؛ از قابهای چشمنواز تا ضعف در اجرا
از منظر فنی نیز سریال دچار ناهماهنگی است. اگرچه فیلمبرداری و قاببندیها در برخی نماها قابل توجهاند، اما بخش فنی همیشه در خدمت روایت نیست. در چند صحنه، جلوههای ویژه مانند لحظه برخورد سنگ در قسمت دوم، با واقعگرایی سایر بخشها همسطح نیستند و به اثر ضربه میزنند.
تدوین نیز نتوانسته ریتم مناسبی برای انتقال احساسات و درک پیامدهای عاطفی اتفاقات ایجاد کند؛ گاهی یک مکث، نگاه یا واکنش کوتاه بیش از چند رویداد متوالی به شناخت شخصیت کمک میکند، اما سریال از این ظرفیت غافل میماند.
موسیقی متن نیز اگرچه بهصورت هوشمندانهای کم استفاده شده تا فضای واقعگرایانهتری ایجاد شود، اما در برخی لحظات حساس، همین کمبود موسیقی باعث میشود صحنهها عاری از حس و هیجان لازم باشند و نتوانند تأثیر عاطفی مورد انتظار را بگذارند.
«سرخ و سیاه» و فاصله از استانداردهای یک درام تاریخی
در مجموع، «سرخ و سیاه» نمونهای است از سریالی که با تکیه بر شوکآفرینی و فضاسازی سطحی از جوهره اصلی درام فاصله گرفته است. فیلمنامهای که بهجای خلق تنش از طریق موقعیتسازی و کشمکشهای عمیق به کلمات رکیک پناه میبرد، بازیگری که فراتر از یک اجرای معمولی نمیرود و کارگردانی که نتوانسته میان اجزای مختلف اثر هماهنگی ایجاد کند، همگی دستبهدست هم دادهاند تا اثری خلق شود که بیشتر از اینکه درباره عشق، قدرت و تاریخ باشد، درباره مرزهای هنجارشکنی و شوکآفرینی بحث میکند.
مخاطب امروز انتظار دارد شخصیتها را باور کند، دلیل تصمیمهایشان را بفهمد و اتفاقات داستان برایش قابل قبول باشد؛ «سرخ و سیاه» در برآورده کردن این انتظارات، فاصله زیادی با استانداردهای یک درام تاریخی منسجم دارد.
انتهای پیام/