ناترازی گاز؛ چالش هم‌زمان تولید، مصرف و تاب‌آوری انرژی

موضوع ناترازی گاز سال‌هاست که‌ به‌عنوان یکی از چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران مطرح است. با وجود قرارداشتن ذخایر عظیم گاز در کشور، عواملی چون رشد فزاینده مصرف خانگی، پایین‌بودن بهره‌وری، کمبود سرمایه‌گذاری و آسیب به تأسیسات و زیرساخت‌ها، شبکه انرژی کشور را در شرایط حساسی قرار داده است.

در همین زمینه محمدعلی حسینی، کارشناس اقتصادی در گفت‌و‌گو با میزان گفت: ناترازی گاز در ایران علاوه بر آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های انرژی در جنگ اخیر، از عواملی مانند رشد مصرف، پایین بودن بهره‌وری، کمبود سرمایه‌گذاری و محدودیت دسترسی به فناوری‌های پیشرفته تأثیر می‌پذیرد.

به گفته حسینی مدیریت این شرایط به اولویت‌بندی تخصیص گاز، بهینه‌سازی مصرف و توسعه همکاری‌های انرژی با کشور‌های همسایه نیاز دارد.

این کارشناس اقتصادی با اشاره به برخورداری ایران از حدود ۳۲ تریلیون مترمکعب ذخایر اثبات‌شده گاز و قرار گرفتن کشور در جایگاه دومین دارنده بزرگ ذخایر گازی جهان پس از روسیه، اظهار کرد: برخورداری از منابع عظیم گازی به‌تنهایی برای تأمین پایدار انرژی کافی نیست و باید شرایط تولید، میزان مصرف و زیرساخت‌های مورد نیاز برای بهره‌برداری از این منابع را نیز در نظر گرفت.

وی افزود: بخشی از افزایش مصرف گاز رشد جمعیت، افزایش درآمد ملی و ارتقای سطح رفاه جامعه مربوط می‌شود. گازرسانی به مناطق مختلف کشور و جایگزینی سوخت‌هایی مانند نفت سفید، زغال‌سنگ و چوب با گاز طبیعی نیز موجب افزایش تقاضا شده است.

این کارشناس اقتصادی با بیان اینکه جایگزینی سوخت‌های سنتی با گاز طبیعی از جنبه‌هایی مانند کاهش استفاده از سوخت‌های آلاینده اقدامی مثبت بوده است، گفت: مسئله اصلی، افزایش مصرف با نرخی بیش از حد قابل توجیه است که بخشی از آن به پایین بودن بهره‌وری انرژی در تولید و مصرف بازمی‌گردد.

حسینی ادامه داد: مصرف گاز خانگی در زمستان می‌تواند به حدود ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد. در چنین شرایطی، بخش خانگی به اولویت اصلی تأمین گاز تبدیل می‌شود و سهم قابل‌توجهی از گاز مورد نیاز صنایع و نیروگاه‌ها تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

وی این وضعیت را یکی از عوامل تشدید فشار بر اقتصاد دانست و توضیح داد: کاهش تولید صنایع در کنار افزایش هزینه‌ها می‌تواند فشار‌های تورمی را بیشتر کند و زمینه گسترش رکود تورمی را فراهم آورد.

موانع توسعه ظرفیت تولید گاز

این کارشناس اقتصادی درباره موانع توسعه ظرفیت تولید گاز عنوان کرد: افزایش تولید و نگهداشت زیرساخت‌های انرژی به سرمایه‌گذاری، فناوری و نیروی متخصص نیاز دارد. ایران از نیروی انسانی متخصص برخوردار است، اما محدودیت سرمایه‌گذاری و دسترسی به فناوری‌های پیشرفته، روند توسعه زیرساخت‌های این بخش را با دشواری مواجه کرده است.

حسینی با اشاره به تأثیر تحریم‌ها بر سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و گاز افزود: برای توسعه ظرفیت‌ها و حفظ وضع موجود در این صنایع، حدود ۳۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مورد نیاز است که نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار آن به بخش گاز اختصاص دارد.

وی با مقایسه وضعیت ایران و قطر در حوزه گاز اظهار کرد: قطر به‌رغم برخورداری از اقتصادی کوچک، به‌دلیل همکاری با شرکت‌های بزرگ بین‌المللی و دسترسی به منابع مالی و فناوری، توانسته است سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در صنعت گاز انجام دهد و ظرفیت تولید گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) و صادرات خود را به ۱۱۰ میلیون تن د رسال برساند. در مقابل کمبود سرمایه‌گذاری در ایران، توسعه ظرفیت‌های مشابه را محدود کرده است.

حسینی قیمت‌گذاری دستوری انرژی را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر ناترازی دانست و گفت: قیمت‌گذاری غیرواقعی می‌تواند سیگنال‌های نادرستی به تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان ارسال کند؛ در نتیجه، انگیزه سرمایه‌گذاری و بهینه‌سازی مصرف کاهش می‌یابد و منابع نیز به شکل بهینه تخصیص پیدا نمی‌کنند.

آسیب به زیرساخت‌های گازی، ناترازی زمستان را تشدید می‌کند

حسینی درباره خسارت‌های واردشده به تأسیسات گازی در جنگ اخیر اظهار کرد: برآورد‌های متفاوتی درباره میزان آسیب به ظرفیت تولید گاز وجود دارد. برخی برآوردها، از جمله ارقام منتسب به آژانس بین‌المللی انرژی، از خسارت حدود ۱۲ درصدی حکایت دارند و برخی مقامات مسئول نیز ارقام بالاتری، تا حدود ۲۵ درصد، مطرح کرده‌اند.

وی افزود: با تلاش‌های انجام‌شده، بخشی از ظرفیت‌های آسیب‌دیده به مدار تولید بازگشته است؛ با این حال، حتی با در نظر گرفتن برآورد‌های خوش‌بینانه و بازگشت بخشی از ظرفیت‌ها، مشکل ناترازی همچنان پابرجا خواهد بود. این مسئله پیش از جنگ نیز وجود داشت و آسیب به زیرساخت‌ها می‌تواند فشار بیشتری بر شبکه گاز وارد کند.

این کارشناس اقتصادی با تأکید بر آسیب‌پذیری ناشی از تمرکز تولید گاز در منطقه پارس جنوبی گفت: بخش عمده تولید گاز کشور در جنوب متمرکز است و این تمرکز، شبکه انرژی را در برابر حملات خارجی آسیب‌پذیر می‌کند. تجربه جنگ نشان داد که افزایش ظرفیت تولید به‌تنهایی به‌معنای پایداری انرژی نیست؛ بلکه تداوم جریان انرژی در شرایط بحرانی اهمیت بیشتری دارد.

حسینی درباره وضعیت تأمین گاز در زمستان پیش‌رو بیان کرد: در صورت محدودیت تولید یا افزایش مصرف، احتمال اعمال محدودیت برای صنایع و نیروگاه‌ها وجود دارد. سیاست‌گذار در چنین شرایطی ناچار است میان تأمین نیاز خانوار‌ها و حفظ فعالیت بخش‌های تولیدی اولویت‌بندی کند.

محدودیت گاز صنایع، تولید و اشتغال را تحت تأثیر قرار می‌دهد

حسینی درباره نحوه مدیریت ناترازی گاز در فصل سرد سال گفت: در برخی شرایط زمستانی، ممکن است تا حدود ۸۰ درصد گاز تزریق‌شده به شبکه به بخش خانگی اختصاص یابد. در چنین وضعیتی، اولویت‌بندی تخصیص گاز بر اساس ضرورت فعالیت صنایع و میزان تأثیر آنها بر زنجیره تأمین کشور اهمیت زیادی دارد.

وی با اشاره به مصرف قابل‌توجه گاز در صنایع پتروشیمی، فولاد و سیمان افزود: محدودیت در تأمین انرژی این صنایع می‌تواند آثار گسترده‌ای بر بخش‌های دیگر اقتصاد داشته باشد. در مقابل، صنایع دارویی و بخش‌هایی که نقش مهمی در تأمین کالا‌های اساسی و حیاتی دارند، باید با توجه به میزان وابستگی به گاز و امکان استفاده از سوخت جایگزین، در اولویت تأمین قرار گیرند.

این کارشناس اقتصادی معتقد است صنایعی که امکان استفاده از منابع جایگزین انرژی را دارند، می‌توانند در اولویت اعمال محدودیت قرار بگیرند. البته تصمیم‌گیری در این زمینه باید با توجه به ملاحظات فنی، اقتصادی و آثار آن بر زنجیره تأمین انجام شود.

حسینی درباره پیامد‌های اقتصادی محدودیت گاز توضیح داد: کاهش تولید صنعتی به افت سودآوری شرکت‌ها، کاهش درآمد سهام‌داران، محدود شدن اشتغال و احتمال تعدیل نیروی کار، به‌ویژه کارگران فصلی، منجر می‌شود. محدودیت فعالیت صنایع بالادستی مانند فولاد و سیمان نیز می‌تواند صنایع پایین‌دستی، از جمله ساختمان‌سازی، را تحت تأثیر قرار دهد.

وی ادامه داد: اختلال در تأمین انرژی صنایع، از یک سو تولید و عرضه کالا را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد. ترکیب کاهش تولید با افزایش قیمت‌ها از عوامل تشدید رکود تورمی است و فشار مضاعفی بر خانوار‌ها وارد می‌کند.

این کارشناس اقتصادی همچنین درباره آثار محدودیت گاز بر روابط خارجی کشور گفت: اختلال در تأمین انرژی می‌تواند اجرای تعهدات ایران در قبال کشور‌های خریدار را تحت تأثیر قرار دهد. چنین وضعیتی علاوه بر کاهش درآمد‌های ارزی، ممکن است بر روابط تجاری و دیپلماسی اقتصادی کشور اثر منفی بگذارد.

صادرات گاز؛ ضرورت حفظ تعهدات در کنار تأمین نیاز داخلی

حسینی با تشریح وضعیت صادرات گاز ایران پس از جنگ اظهار کرد: صادرات گاز کشور به عراق و ترکیه انجام می‌شود و مجموع صادرات سالانه به این ۲ کشور حدود ۱۵ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود. با توجه به تولید سالانه حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب گاز، سهم صادرات در مقایسه با کل تولید محدود و در حدود ۶ درصد است.

وی افزود: با وجود سهم محدود صادرات، افزایش ناترازی و آسیب به زیرساخت‌های تولید می‌تواند فشار بر تعهدات صادراتی را افزایش دهد. نیاز مناطق شمال‌غربی کشور به گاز در فصل سرما و فاصله آنها از میادین جنوبی نیز بر دشواری مدیریت شبکه می‌افزاید.

این کارشناس اقتصادی با تأکید بر اهمیت پایبندی به تعهدات در دیپلماسی انرژی گفت: یکی از چالش‌های اساسی در صادرات کالا و خدمات، نوسانات در تأمین و عمل نکردن به تعهدات است. اگر ایران نتواند در شرایط مختلف گاز مورد تعهد خود را تأمین کند، اعتبار قرارداد‌های بین‌المللی و جایگاه کشور به‌عنوان شریک تجاری قابل اتکا تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

حسینی درباره ضرورت ایجاد تعادل میان نیاز داخلی و صادرات ادامه داد: سیاست‌گذار باید به‌گونه‌ای عمل کند که تأمین انرژی خانوار‌ها با اختلال جدی مواجه نشود و در عین حال، روابط تجاری و تعهدات گازی کشور نیز تا حد امکان حفظ شود. توسعه مناسبات با همسایگان یکی از محور‌های مهم سیاست خارجی و تجاری ایران است و مدیریت ناترازی باید با در نظر گرفتن پیامد‌های آن برای این روابط انجام شود.

وی با اشاره به ظرفیت سوآپ گاز گفت: استفاده از ظرفیت انتقال گاز ترکمنستان به کشور‌های دیگر، از جمله ترکیه و عراق، می‌تواند در مدیریت مناسبات منطقه‌ای و کاهش بخشی از فشار‌های موجود مؤثر باشد. البته قرارداد‌های گازی کشور‌ها شرایط متفاوتی دارند و نمی‌توان آنها را یکپارچه در نظر گرفت؛ با این حال، این ظرفیت می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های دیپلماسی انرژی مورد توجه قرار گیرد.

تنوع‌بخشی به سبد انرژی، شرط افزایش تاب‌آوری کشور

حسینی با بررسی تجربه جنگ و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی اظهار کرد: سیاست‌گذاری انرژی در ایران عمدتاً بر افزایش ظرفیت تولید و بهره‌وری اقتصادی متمرکز بوده است، اما تجربه جنگ نشان داد که افزایش ظرفیت تولید به‌تنهایی برای تضمین پایداری انرژی کافی نیست. تداوم جریان انرژی در شرایط بحرانی باید به‌عنوان یکی از اهداف اصلی سیاست‌گذاری مورد توجه قرار گیرد.

وی گفت: تمرکز بخش عمده تولید گاز در جنوب کشور و وابستگی بالای سبد انرژی خانوار به گاز طبیعی، آسیب‌پذیری شبکه را افزایش می‌دهد. تنوع‌بخشی به منابع تأمین انرژی، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و تقویت همکاری با کشور‌های همسایه می‌تواند در کاهش این آسیب‌پذیری مؤثر باشد.

این کارشناس اقتصادی درباره ضرورت تقویت زیرساخت‌های پشتیبان توضیح داد: توسعه زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، ایجاد ظرفیت‌های اضطراری و فراهم کردن امکان جایگزینی سریع تجهیزات کلیدی آسیب‌دیده از اقدامات ضروری برای افزایش تاب‌آوری است. در شرایطی که تأسیسات مهم انرژی در معرض تهدید قرار دارند، باید قطعات و تجهیزات حیاتی مورد نیاز برای تعمیرات و جایگزینی در دسترس باشند تا زمان بازگشت زیرساخت‌ها به مدار کاهش یابد.

حسینی با اشاره به محدودیت منابع مالی کشور اظهار کرد: اجرای برخی طرح‌های بزرگ زیرساختی و ذخیره‌سازی ممکن است در کوتاه‌مدت با محدودیت روبه‌رو شود؛ بنابراین، اقدامات باید بر اساس میزان اثرگذاری و امکان اجرا اولویت‌بندی شوند. استفاده زا ابزار‌های قیمتی، توسعه دیپلماسی انرژی، تنوع‌بخشی به سبد انرژی و افزایش بهره‌وری مصرف از جمله محور‌هایی هستند که باید در برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت مورد توجه قرار گیرند.

این کارشناس اقتصادی توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای را نیز یکی از گزینه‌های مهم برای متنوع‌سازی منابع تولید انرژی دانست و گفت: وابستگی بیش از اندازه به یک حامل انرژی، حتی اگر از نظر اقتصادی در مقاطعی مقرون‌به‌صرفه باشد، در شرایط بحرانی مشکلات جدی ایجاد می‌کند. از این رو، باید میان ملاحظات اقتصادی، امنیت انرژی و ضرورت افزایش تاب‌آوری توازن برقرار شود.

انتهای پیام/