تهیهکننده «جنگ جهانی جمعیت»: بحران جمعیت تنها با آگاهی حل نمیشود
- دانستن درباره بحران جمعیت، با باور به آن متفاوت است
- مستند؛ تلاشی برای نگهداشتن ستون در برابر طوفان
- ریشههای تاریخی و جهانی سیاستهای کنترل جمعیت از پیش از انقلاب
- سقوط شتابان باروری در ایران؛ رکوردار کاهش نرخ رشد در جهان
- بحران جمعیت؛ مسئولیتی همگانی
- نادیده گرفتن مخاطبان شهرستان و اولویتبخشی به پایتختنشینان
- ویژگیهای ژانر مستند تلویزیونی؛ عبور از فضای سرد کارشناسی
- هدف غایی؛ حتی اگر تنها یک فرزند به جامعه اضافه شود
- از کالای لوکس تا تصمیم جمعی؛ روایت یک تغییر نگاه
کاوه امیری جاوید تهیه کننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» درگفتوگو با میزان درباره اینکه این مستند با پخش در شبکه چهارم سیما تا چه اندازه به مخاطب موردنظرش رسیده است، گفت: پیش از ارزیابی میزان دسترسی مستند به مخاطب، باید مشخص شود مخاطب موردنظر چه کسی است؛ مخاطب شبکه، سرمایهگذار یا گروه دیگری از جامعه.
وی افزود: این مستند از شبکه چهار سیما پخش میشود؛ شبکهای که بر دانایی تأکید دارد. به همین دلیل، تصور ما این است که مخاطبان اصلی این برنامه، بهویژه تصمیمگیران جامعه، حاکمیت و دولت هستند.
دانستن درباره بحران جمعیت، با باور به آن متفاوت است
تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» درباره تأثیر چنین برنامهای بر مخاطبان هدف بیان کرد: مسئولان و افرادی که در حوزه جمعیت تصمیمگیری میکنند، اطلاعات و دانایی بیشتری از آنچه در یک برنامه تلویزیونی ارائه میشود، دارند؛ اما کنار هم قرار گرفتن دانش و اطلاعات در قالب یک بستهبندی تلویزیونی میتواند به پیشبرد تصمیمها کمک کند و روند انجام کارها را سرعت ببخشد.
وی ادامه داد: همه میدانیم با بحران جمعیت روبهرو هستیم؛ حتی افرادی که انتظار میرود در مسیر جوانی جمعیت، ازدواج و فرزندآوری فعالیت کنند، از این موضوع آگاهاند؛ با این حال، احساس میکنم این آگاهی هنوز به باور تبدیل نشده است.
امیری جاوید افزود: پس از پخش ۲۰ قسمت از برنامه و گفتوگوهای متعدد در جامعه، هنوز این باور به اندازه کافی شکل نگرفته است. تلاش ما این است که برنامه را بیشتر به کسانی برسانیم که میتوانند در این زمینه تصمیم بگیرند و به باور درباره بحران جمعیت سرعت بدهیم.
مستند؛ تلاشی برای نگهداشتن ستون در برابر طوفان
تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» درباره چرایی بیتوجهی به اخطارهای جمعیتی و مشکلات اقتصادی خانوادهها بیان کرد: خیلی از افراد جامعه میگویند شرایط اقتصادی و رفاهی اقتضا نمیکند که ریسک فرزندآوری را بپذیریم و حمایتی هم در این زمینه وجود ندارد؛ حتی برخی میگویند وقتی وضعیت معیشت به حداقل رسیده، دیگر آینده جامعه و پیری جمعیت برایشان اهمیتی ندارد و کاری از دستشان برنمیآید.
امیری جاوید افزود: مخاطب اصلی این مستند همین مسئولان هستند تا با طراحی رفاه و خدمات جدید، خانوادهها را به فرزندآوری ترغیب کنند. با وجود جلسات و صحبتهایی که با وزارت بهداشت و نهادهای مربوطه داشتیم، این پرسش مطرح میشود که آیا مستند به دست مسئولان رسیده و راهگشا بوده است؟ پاسخ این است که مسئولان بسیار بهتر از ما میدانند چه باید بکردند؛ هدف ما این است که تمام این اطلاعات را جمعآوری کرده و یک بسته کامل و منسجم جلوی آنها بگذاریم تا اگر در این زمینه مسئولیتی میبینند، به باوری واقعی برسند.
ریشههای تاریخی و جهانی سیاستهای کنترل جمعیت از پیش از انقلاب
وی با اشاره به ریشههای تاریخی کاهش جمعیت در کشور گفت: در ابتدای راه، همه مسئولان فعلی و گذشته قبول دارند که در زمینه کنترل جمعیت اشتباه کردیم. تبلیغات رسمی کشور از دوران کودکی ما با شعارهایی مثل «فرزند کمتر، زندگی بهتر» همراه بود و کلمات سنگین و دقیقی برای آن به کار گرفته شد.
امیری جاوید افزود: این سیاست تنها مختص ایران نبود، بلکه تمام کشورهای در حال توسعه هدف این جریان قرار گرفتند. با بررسی دقیق بخشهای مختلف مستند، از سخنرانی نیکسون و ارتباط شاه با آمریکا در قبل از انقلاب تا سیاستهای پس از انقلاب مشخص میشود که کنترل جمعیت یک برنامه جهانی بوده است. در آن زمان به کشورها القا میشد که منابع دنیا محدود است و برای مواجهه با کمبودها، راه حل یا جنگ است یا کاهش جمعیت؛ به طوری که وامهای نهادهای بینالمللی به کشورهای در حال توسعه، مشروط به کنترل جمعیت شده بود.
سقوط شتابان باروری در ایران؛ رکوردار کاهش نرخ رشد در جهان
تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» با اشاره به اثرگذاری تبلیغات رسانهای بر سبک زندگی گفت: پس از جنگ دوم جهانی و نیاز به توسعه و بازسازی، رویکردهای جهانی دوباره به سمت کنترل جمعیت چرخید. این تفکر که «فرزند کمتر» مساوی با رفاه بیشتر است، از طریق سینما، هالیوود، فضای مجازی و رسانهها ترویج شد و به تدریج فرزندان از قاب رسانه حذف شدند.
وی ادامه داد: در ایران همه از این الگو تبعیت کردند؛ نرخ باروری که در پایان دهه ۶۰ بالای ۳ یا نزدیک به ۴ فرزند بود و میانگین سنی جامعه حدود ۲۴ تا ۲۷ سال قرار داشت، به یکباره در دهه ۸۰ سقوط کرد. ایران در میان تمام کشورهای جهان که دچار بحران کاهش باروری هستند، یکی از سریعترین نرخهای سقوط را طی کرد و در بازه زمانی حدود ۱۵ سال، نرخ باروری به زیر سطح جانشینی (حدود ۱.۲) رسید که یک فاجعه است.
امیری جاوید در ادامه خاطرنشان کرد: موضوعات بسیار گستردهای درباره اینستاگرام، فیسبوک، فیلمها و هجمههای فرهنگی وجود دارد که همه را در مستند گردآوری کردیم تا یکبار برای همیشه پیش چشم مخاطب و مسئولان قرار گیرد. مشکل اصلی این است که هنوز بحران سال ۱۴۳۰ و عواقب ملموس آن برای جامعه و مسئولان باورپذیر نشده است؛ در حالی که مثلاً جمعیت پاکستان به نزدیک یک میلیارد نفر میرسد، ما با همین روند حتی از مرز ۱۰۰ میلیون نفر هم عبور نخواهیم کرد.
بحران جمعیت؛ مسئولیتی همگانی
وی در ادامه خاطرنشان کرد: عملکرد حاکمیت، فرهنگ و رسانه نیز در شکلگیری وضعیت کنونی مؤثر بوده است. البته همانطور که پیشتر اشاره شد، مسکن، پول و هزینههای زندگی هم از مسائل مهماند و همه این مشکلات وجود دارند؛ با این حال، وضعیت ما بحرانی است و تکتک ما، در کنار مسئولانی که وظیفه مدیریت این موضوع را برعهده دارند، مسئولیم.
امیری جاوید افزود: این مستند قرار نیست نسخه بپیچد؛ بلکه وضعیت حال و آینده را جلوی چشم ما میگذارد و میگوید این شرایط ماست، خودتان تصمیم بگیرید. بحرانی به نام بحران جمعیت در کمین است و نمیتوان گفت به ما چه.
نادیده گرفتن مخاطبان شهرستان و اولویتبخشی به پایتختنشینان
وی در ادامه، با بازگشت به پرسش درباره میزان دیدهشدن مستند «جنگ جهانی جمعیت» گفت: تلویزیون بهویژه در ایران همچنان رسانهای مرجع به شمار میرود و هنوز مخاطب وفادار خود را حفظ کرده است. من در طول سال و به واسطه همین شغل، سفرهای زیادی به شهرستانها داشتهام؛ خودم هم در شهرستانهای مختلف بزرگ شدهام و میدانم که تلویزیون هنوز در شهرستانها مخاطب دارد.

تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» با انتقاد از عدم توجه به مخاطبان شهرهای دیگر گفت: متأسفانه قدر مخاطب شهرستان هنوز به اندازه کافی دانسته نشده و همیشه ساکنان تهران در اولویت بودهاند.
وی ادامه داد: با توجه به اینکه شبکه چهار یک شبکه تخصصی است و قرار است به اتفاقات علمی بپردازد، ما وارد ژانری شدیم که مدتها بود در تلویزیون به آن پرداخته نمیشد؛ یعنی «مستند تلویزیونی».
ویژگیهای ژانر مستند تلویزیونی؛ عبور از فضای سرد کارشناسی
وی درباره تفاوت این اثر با مستندهای رایج توضیح داد: در کنار فضای سرد کارشناسی که در اینگونه مستندها ناگزیر است، باید فضایی ایجاد کرد که مخاطب حوصله تماشا داشته باشد. به همین دلیل، این ژانر نیازمند راوی و قصه است و مستند تلویزیونی باید مانند یک برنامه ترکیبی، آیتمهای مختلفی برای جذب تماشاگر و ارائه اطلاعات داشته باشد. در سالهای اخیر بیشتر مستندهای محض و پرتره در شبکه مستند و سایر شبکهها دیده شده، اما ما سعی کردیم بعد از مدتها به ژانر مستند تلویزیونی بازگردیم که راوی داشته باشد و به عنوان نماینده مخاطب در مصاحبهها حضور یابد.
امیری جاوید در ادامه به ابزارهای بصری و روایی مستند اشاره کرد و گفت: ما برای ترجمه اطلاعات و آمارهای تخصصی از موشنگرافیک، بخشهای بازسازی و روایت داستانی استفاده کردیم. حتی در پژوهشهایمان برای همذاتپندی مخاطب، از نام فیلمها و سریالهای مشهور در تیتراژها بهره بردیم؛ اسامی آثاری نظیر «خانه سبز»، «همسران»، «سعادتآباد» و ... در تیتراژ دیده میشود تا مخاطب را به داستانی که میخواهیم بگوییم نزدیکتر کنیم.
استفاده از چهرههای سینمایی برای تلطیف روایت بحران
وی با اشاره به حضور چهرههای شناختهشده در این مستند بیان کرد: ما از سرمایه رسانهای که تلویزیون و سینما ایجاد کردهاند برای بیشتر دیدهشدن اثر کمک گرفتیم. راوی مستند یکی از چهرههای سینمایی و تلویزیونی است تا کمک کند قصه تلخ و سخت جمعیت، لطیفتر و نرمتر به مخاطب برسد و تأثیرگذار باشد.
امیری جاوید افزود: اگرچه تمایل داشتم این اتفاق در شبکههایی مثل شبکه یک، دو یا سه با آن وسعت آنتن بیفتد، اما نظمی که اکنون در شبکه چهار داریم ممکن بود در آن شبکهها به این زودی محقق نشود. با این حال، اکنون که برنامه به قابلیت ارائه رسیده، صداوسیما آن را در اختیار شبکههای دیگر هم قرار داده است؛ پخش مستند در شبکه سلامت و آموزش شروع شده و در ادامه در شبکه مستند نیز روی آنتن خواهد رفت. همچنین در حال تولید برشهای کوتاه ۵ و ۱۰ دقیقهای هستیم تا در زمانهای مشخص از شبکههای مختلف پخش شود و پیام مستند بیشتر به گوش مردم برسد.
هدف غایی؛ حتی اگر تنها یک فرزند به جامعه اضافه شود
تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» با اشاره به نگاه آرمانی تیم تولید گفت: روزی که پژوهش را شروع کردیم، با خودمان عهد کردیم که اگر این برنامه باعث شود حتی یک زوج در سن مناسب، تصمیم به فرزندآوری بگیرند، تمام این هزینهها و زمان صرفشده ارزشش را داشته است. وضعیت آنقدر بحرانی است که از نظر پژوهشگران این حوزه، اضافه شدن حتی یک فرزند به این جامعه با واسطه این برنامه، یک پیشرفت بزرگ محسوب میشود.
وی درباره استمرار در فرهنگسازی تأکید کرد: ذات تلویزیون «استمرار» است. موضوع جمعیت چیزی نیست که با یک برنامه حل شود؛ برنامه باید تولید شود، تکرار شود و باز هم تولید شود تا جا بیفتد. ما اکنون حمایتهای خوبی از سوی ستاد ملی جمعیت، وزارت بهداشت و حوزه روابط عمومی داریم که تلاش میکنند این مستند به عنوان یک شاخص در حوزه جمعیت دیده شود.
وی درخاطرنشان کرد: وظیفه تلویزیون تولید برنامه خوب است، اما اثرگذاری نیاز به تکرار و سیاستگذاری دارد. فرهنگسازی یکشبه و یکساله اتفاق نمیافتد؛ همانطور که مفاهیمی مثل «بابا برقی» یا «بستن کمربند ایمنی» با تکرار مداوم نهادینه شدند، موضوع جمعیت هم تنها با تکرار و تکرار و تکرار به باور عمومی تبدیل خواهد شد.
تکفرزندی؛ نه مدیریت هزینه، بلکه تشدید معضلات
تهیهکننده مستند «جنگ جهانی جمعیت» درباره بخش ویژه تکفرزندی در این مستند گفت: تکفرزندی نه تنها معضلات را مدیریت نمیکند و کاهش نمیدهد، بلکه هزینهها را بسیار زیاد میکند، برای اینکه تکفرزند مهارت زندگی به دست بیاورد، مجبورید وقت بیشتری بگذارید و آموزشهای بیشتری به او بدهید. بخشی از مستند به نام تکفرزندی به این موضوع اختصاص دارد؛ چرا که تکفرزندی خودش غلط است و اتفاق منفی دیگری را رقم میزند.
وی ادامه داد: در مستند، جوانب مختلف این معضل را بررسی کردیم؛ اینکه چه معضلاتی برای فرزند، چه معضلاتی برای پدر و مادر و چه معضلاتی برای جامعه ایجاد میکند. در جایی هم خود موجودیت قضیه را بررسی کردیم و از افراد پرسیدیم و آنها پاسخ دادند که خودشان درگیر این قضیه هستند.
از کالای لوکس تا تصمیم جمعی؛ روایت یک تغییر نگاه
امیری با روایت تجربیات میدانی خود گفت: از دهه ۹۵ تا همین اخیر، داشتن بچه در برخی از زوجهایی که ازدواج کرده بودند، تبدیل به یک کالای لوکس شده بود؛ به این معنا که همه بچه دارند، ما هم باید بچه داشته باشیم.
وی خاطرنشان کرد: در مستند، این موضوع با تجربه کشورهای دیگر مانند کره جنوبی و روسیه که با بحران جمعیت روبهرو هستند مقایسه شده و در قالب موشنگرافیک ارائه میشود، توجه به فردگرایی در رسانهها و کمکهای خاص دولتها، از دیگر محورهای جذاب مستند است؛ دولتها تأکید میکنند که زوجها زودتر ازدواج کنند، زودتر فرزنددار شوند و زودتر این مسیر را طی کنند.
انتهای پیام/