حاج یونس، مردی که از سینما دور نبود

مستند «در همسایگی مرگ» به کارگردانی سعید دولتخواه، به زندگی و فعالیت‌های شهید ابوالفضل نیکویی، معروف به حاج یونس، می‌پردازد؛ از نخستین نیرو‌های ایرانی که برای مقابله با گروه‌های تکفیری و تروریستی راهی سوریه شد. ایده ساخت این مستند از یک مصاحبه چهارساعته با حاج یونس شکل گرفت؛ گفت‌وگویی که در جریان تولید مجموعه مستند «سرباز شصت‌وسه‌ساله» انجام شد و اطلاعات و روایت‌های کمترشنیده‌شده‌ای از زندگی وی را در اختیار کارگردان قرار داد.

دولتخواه در این اثر، علاوه بر فعالیت‌های اطلاعاتی و نظامی حاج یونس، به وجه کمترشناخته‌شده زندگی وی، یعنی همراهی با پروژه‌های فرهنگی و سینمایی نیز پرداخته است؛ وجهی که نشان می‌دهد وی با وجود مسئولیت‌های متعدد و حضور مستمر در میدان، از اهمیت فعالیت‌های فرهنگی و بازنمایی واقعیت‌های سوریه در سینما غافل نبوده است.

از یک مصاحبه چهارساعته تا شکل‌گیری یک مستند

سعید دولتخواه درباره شکل‌گیری ایده ساخت «در همسایگی مرگ» گفت: ماجرا از مجموعه مستند «سرباز شصت‌وسه‌ساله» آغاز شد. تهیه‌کنندگی این مجموعه را ساسان فلاح‌فر بر عهده داشت و عباس وهاج کارگردان آن بود. من نیز به‌عنوان مدیر تصویربرداری در این پروژه حضور داشتم. در جریان تولید، با افراد مختلفی که با حاج قاسم سلیمانی همراه بودند، گفت‌و‌گو کردیم که یکی از این مصاحبه‌ها به حاج یونس اختصاص داشت. حدود چهار ساعت با ایشان گفت‌و‌گو کردیم و مصاحبه مفصلی شکل گرفت که در آن، اطلاعات و روایت‌های کمترشنیده‌شده‌ای مطرح شد.

وی ادامه داد: پس از پایان کار، زمانی که مشغول پروژه‌های دیگری بودم، از شهادت حاج یونس در جریان جنگ ۱۲روزه مطلع شدم. پیش از آن، تصویر و بخشی از مصاحبه وی را دیده و شنیده بودم و شخصیتش برایم جذاب شده بود؛ اما وقتی از بیماری‌ام‌اس شدید وی باخبر شدم، موضوع برایم اهمیت بیشتری پیدا کرد. وی از نوجوانی و دوران دفاع مقدس در جبهه حضور داشت و پس از آن نیز در فعالیت‌های مرتبط با لبنان و سوریه نقش‌آفرینی کرده بود. برایم تأمل‌برانگیز بود که چنین فردی با آن سابقه و سال‌ها حضور در میدان، نگران بود مبادا بر اثر بیماری از دنیا برود؛ اما سرانجام در جریان جنگ به شهادت رسید. همین تقابل میان احتمال مرگ بر اثر بیماری و شهادت در میدان، جرقه اولیه ساخت این مستند را در ذهنم ایجاد کرد.

وجوه کمترشناخته‌شده زندگی حاج یونس

دولتخواه درباره ابعاد تازه‌ای که در جریان پژوهش و گفت‌و‌گو با نزدیکان و همرزمان حاج یونس با آنها مواجه شده است، بیان کرد: فعالیت‌های وی در حوزه اطلاعات و همچنین اقدامات فرهنگی‌اش برای من بسیار جالب بود. برای مثال، پیش از ساخت این مستند نمی‌دانستم که وی در جریان تولید فیلم «به وقت شام» مسئول همراهی ابراهیم حاتمی‌کیا در سوریه و نشان دادن واقعیت‌های آن منطقه به وی بوده است. در گفت‌وگویی که با آقای حاتمی‌کیا داشتم، متوجه شدم نام شخصیت اصلی فیلم با بازی هادی حجازی‌فر، یعنی یونس، نیز با توجه به ارتباطی که میان آنها شکل گرفته بود، انتخاب شده است.

وی افزود: در فیلم «قلب رقه» به کارگردانی خیرالله تقیانی‌پور نیز شخصیتی با بازی فرهاد قائمیان، با الهام از ویژگی‌های حاج یونس شکل گرفته بود؛ چراکه وی در روند پژوهش و تولید این فیلم نیز به گروه سازنده کمک کرده بود. به نظرم این موضوع نشان می‌دهد فردی که مسئولیت‌های اطلاعاتی و امنیتی مهمی داشته و مشغله زیادی بر عهده داشته است، تا چه اندازه به فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای اهمیت می‌داده است. برایم جالب بود که وی با وجود تمام مسئولیت‌هایش، زمانی را به همراهی با گروه سازنده «به وقت شام» اختصاص داده بود تا واقعیت‌های سوریه را از نزدیک به آنها نشان دهد. تلاش کردم در این مستند، در کنار فعالیت‌های اطلاعاتی و نظامی وی، این وجه فرهنگی نیز دیده شود.

چرا «در همسایگی مرگ»؟

این مستندساز درباره دلیل انتخاب عنوان فیلم توضیح داد: حاج یونس از حدود ۱۳سالگی وارد فضای جنگ و جبهه شده بود و از همان نوجوانی تا آخرین روز‌های زندگی‌اش همواره با خطر مرگ روبه‌رو بود. پس از دوران دفاع مقدس، در فعالیت‌های مرتبط با لبنان و جنگ ۳۳روزه حضور داشت و سپس در اوایل دهه ۱۳۹۰ به دستور حاج قاسم راهی سوریه شد. وی در تمام این سال‌ها با خطر‌های زیادی مواجه بود.

دولتخواه ادامه داد: در گفت‌و‌گو‌هایی که با دوستان و همرزمانش داشتم، به بیماری و شرایط جسمی وی نیز اشاره شد. برخی از آنها معتقد بودند با توجه به وضعیت جسمانی‌اش، شاید مدت زیادی زنده نماند. یکی از نگرانی‌های حاج یونس نیز این بود که مبادا به‌جای شهادت، بر اثر بیماری از دنیا برود. برای عنوان فیلم پیشنهاد‌های مختلفی مطرح شد، اما «در همسایگی مرگ» به نظرم تعبیر مناسبی برای زندگی وی بود؛ چراکه حاج یونس از نوجوانی تا پایان عمر، همواره در نزدیکی خطر و مرگ زندگی کرده بود.

تصویربرداری در چند استان و پایان مراحل تولید

کارگردان مستند «در همسایگی مرگ» درباره روند تولید و محل‌های تصویربرداری این اثر گفت: بخشی از تصویربرداری در تهران انجام شد. از آنجا که حاج یونس زاده اقلید در استان فارس بود، برای تصویربرداری به زادگاهش نیز رفتم. بخشی از گفت‌و‌گو‌ها با دوستان و همرزمان دوران دفاع مقدس وی در شیراز ضبط شد.

وی افزود: همچنین برای گفت‌و‌گو با میثم امیری، پژوهشگر و نویسنده، به محل سکونت وی در حوالی ساری رفتم و با سردار هامون محمدی، از فرماندهان جبهه مقاومت که خاطرات و تجربه‌های مشترکی با حاج قاسم و حاج یونس در سوریه داشت، در رشت گفت‌و‌گو کردم. به این ترتیب، تصویربرداری در تهران، استان فارس و شمال کشور انجام شد.

دولتخواه با اشاره به پایان مراحل تولید مستند، درباره برنامه حضور آن در بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» گفت: دوست دارم این فیلم در جشنواره سینماحقیقت حضور پیدا کند. سینماحقیقت از رویداد‌های معتبر سینمای مستند ایران است و مخاطبان زیادی دارد. برای من، بیشتر از بحث رقابت، دیده شدن فیلم اهمیت دارد. حاج یونس به دلیل نوع فعالیتش در جبهه مقاومت، شخصیتی کمترشناخته‌شده و گمنام بوده است و سینماحقیقت این ظرفیت را دارد که مستند در آن دیده شود و مخاطبان بیشتری با زندگی و شخصیت وی آشنا شوند.

سعید دولتخواه در حوزه تصویربرداری آثار مستند نیز فعالیت داشته است. از جمله سوابق حرفه‌ای وی می‌توان به حضور به‌عنوان مدیر تصویربرداری در مستند سه‌قسمتی «آقای دیپلمات»، تصویربرداری مستند «نگهبان آسمان» و حضور در گروه تصویربرداری مستند «سرباز شصت‌وسه‌ساله» اشاره کرد. «در همسایگی مرگ» نیز از آثار وی در مقام کارگردان است.

مستند «در همسایگی مرگ» متقاضی حضور در بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» است. این جشنواره از ۱۸ تا ۲۳ آذرماه ۱۴۰۵ در پردیس سینمایی ملت برگزار می‌شود و آیین اختتامیه آن ۲۴ آذرماه در تالار وحدت خواهد بود.

انتهای پیام/