«آقای قاضی» و گسترش دامنه پرونده‌ها از دادگاه تا جامعه

فصل دوم سریال «آقای قاضی» با عنوان شعبه ۱۲۱، اگرچه ساختار دادگاهی خود را حفظ کرد، اما در انتخاب سوژه‌ها مسیری متفاوت از فصل اول پیمود. تمرکز بر پرونده‌های مالی و قراردادی، ورود جدی به جرائم نوین فضای مجازی و پرداختن به موضوعاتی که از معضل یک خانواده یا محله فراتر می‌روند، شعبه ۱۲۱ را از یک درام دادگاهی صرف، به آینه‌ای از چالش‌های روزمره جامعه تبدیل کرد. این گستردگی موضوعی، همراه با رشد چشمگیر مخاطب، نشان داد که فرمول آقای قاضی ظرفیت روایت مسائل کلان‌تر اجتماعی را نیز دارد.

از پرونده‌های خرد به مسائل ساختاری

فصل اول آقای قاضی بیشتر بر پرونده‌هایی متمرکز بود که در سطح فردی و خانوادگی رخ می‌دادند. فصل دوم، اما آگاهانه این دایره را گسترد. حسین برکتی، جانشین سرپرست نویسندگان سریال، این تفاوت را چنین توضیح می‌دهد: تفاوت سوژه‌های فصل دوم با فصل اول در دربرگیری سوژه‌هاست؛ یعنی ما به روی سوژه‌هایی تمرکز کردیم که از معضل یک خانواده یا یک محله فراتر رفته و جزو بخشی از مشکلات جامعه ماست.

این رویکرد در یک نمونه مشخص به‌خوبی قابل مشاهده است: پرونده‌ای درباره کشاورزی که آب ناسالم وارد حریم کشاورزی‌اش شده و شکایتش تقاضای قطع آب ناسالم یا تصفیه آن است؛ اما سریال در ادامه، از سطح این شکایت فردی فراتر می‌رود و به ریشه‌های معضل می‌رسد که احتمالاً می‌تواند سازمان آب و فاضلاب یا کارخانه باشد. این ساختار جزء به کل دقیقاً همان چیزی است که شعبه ۱۲۱ را از یک مجموعه اپیزودیک صرفاً آموزشی، به روایتی از زنجیره‌های علّی اجتماعی ارتقا می‌دهد.

نقشه موضوعی شعبه ۱۲۱: از قرارداد‌های بانکی تا هوش مصنوعی

بر اساس مرور موضوعات فصل دوم، پرونده‌های مالی و قراردادی همچنان ستون فقرات سریال باقی ماندند، اما با تمرکزی متفاوت. نزدیک به یک‌سوم سوژه‌های این فصل (۱۸ اپیزود) به موضوعاتی مانند وام، سود بانکی، معاملات صوری، احتکار، رشوه و دیگر اختلافات مالی اختصاص یافت. سریال با پرداختن به این پرونده‌ها، هشدار‌هایی عملی درباره تنظیم قرارداد‌های کاری و تجاری، معاملات صوری، سود‌های غیرقانونی و سوءاستفاده‌های بانکی ارائه داد.

در رتبه بعدی، جرائم نوین و فضای مجازی با ۹ قسمت (۱۶ درصد کل موضوعات) قرار گرفت. موضوعاتی مانند پاپاراتزی، نشر اکاذیب، جعل هویت، هوش مصنوعی، کلان داده (Big Data)، انتشار تصاویر بدون رضایت، سایت‌های شرط‌بندی و فروش اطلاعات کاربران. ورود به این حوزه‌ها نشان می‌دهد که سازندگان شعبه ۱۲۱ کوشیده خود را با آسیب‌های نوظهور جامعه هماهنگ کند و تنها به پرونده‌های سنتی نپردازد. انتخاب چنین سوژه‌هایی نشان می‌دهد سازندگان در فصل دوم کوشیده‌اند همگام با تحولات اجتماعی و فناوری، مخاطبان را نسبت به آسیب‌های نوظهور آگاه کنند.

خانواده، ارث و حقوق مدنی (۱۲ درصد)، حقوق پزشکی و سلامت (۱۱ درصد)، مسائل حوزه کار (۷ درصد) و نظم اجتماعی و مسئولیت شهروندی (۷ درصد) نیز دیگر سرفصل‌های موضوعی این فصل را تشکیل می‌دهند. تنوع این نقشه موضوعی، خود گویای آن است که شعبه ۱۲۱ دیگر صرفاً یک دادگاه نیست، بلکه نقطه تلاقی مسائل گوناگون اجتماعی است.

از شکایت تا مسئولیت اجتماعی

این گستردگی موضوعی، کارکرد سریال را نیز تغییر داد. اگر فصل اول بیشتر بر آموزش حقوقی فردی متمرکز بود، فصل دوم به سمت پیشگیری از وقوع جرم و مسئولیت‌پذیری اجتماعی حرکت کرد. نویسندگان سریال تأکید می‌کنند که یکی از معیار‌های انتخاب پرونده‌ها، موضوعاتی بوده که جامعه ممکن است اقداماتی را به اشتباه قانونی بداند، در حالی که این اقدامات غیرقانونی هستند. به عنوان مثال، برخی افراد تصور می‌کنند با خرید زمین، مالک آن هستند، در حالی که قانون به گونه‌ای دیگر عمل می‌کند. نمایش چنین سوءبرداشت‌هایی در قالب درام، فرصتی برای اصلاح نگرش‌های حقوقی نادرست فراهم می‌کند که با هیچ سخنرانی آموزشی قابل مقایسه نیست.

علاوه بر این، شعبه ۱۲۱ با پرداختن به پرونده‌هایی از استان‌های مختلف و روستا‌ها و عبور از نگاه مرکزگرا، کوشید تا تجربه حقوقی را از پایتخت به حاشیه‌ها ببرد و نشان دهد که چالش‌های حقوقی، مختص یک قشر یا یک جغرافیا نیست. این انتخاب، دایره هم ذات پنداری مخاطبان را به‌طور چشمگیری گسترش داد.

گسترش مخاطب؛ پاداش روایت مسائل مشترک

این تغییر رویکرد، در آمار مخاطب نیز بازتاب یافت. نظرسنجی مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما در نیمه اول آبان، میزان مخاطب فصل دوم را ۴۱.۳ درصد برآورد کرد و سریال توانست در فصل دوم حدود ۳۰ میلیون مخاطب داشته باشد. همچنین فصل دوم با حدود ۲۴ درصد بیننده در صدر پربیننده‌ترین سریال‌های در حال پخش قرار گرفت و ۸۸ درصد مخاطبان اعلام کرده‌اند که از این سریال رضایت زیاد دارند. در فضای مجازی نیز فصل دوم درمجموع ۵۰۰ میلیون بازدید را در شش بستر مختلف به خود اختصاص داد.

این ارقام نشان می‌دهد که مخاطب تلویزیون، مسائل مشترک اجتماعی را می‌خواهد؛ مسائلی که شاید هر روز در خیابان، محل کار یا فضای مجازی با آن مواجه شود و شعبه ۱۲۱ آنها را به زبان درام ترجمه می‌کند.

دادگاهی به وسعت جامعه

شعبه ۱۲۱ ثابت کرد که آقای قاضی می‌تواند از یک اتاق محاکمه فراتر برود، بدون آنکه هویت دادگاهی خود را از دست بدهد. گسترش دامنه پرونده‌ها از قرارداد‌های بانکی تا هوش مصنوعی و از شکایت یک کشاورز تا مسئولیت نهاد‌های عمومی، سریال را به آینه‌ای از پرسش‌های حقوقی و اخلاقی جامعه تبدیل کرد. اگر فصل اول پرسش چگونه در دادگاه رفتار کنیم؟ را مطرح می‌کرد، فصل دوم پرسش بزرگ‌تری را پیش کشید، چگونه در جامعه، حقوق یکدیگر را رعایت کنیم؟ و پاسخ به این پرسش، همان چیزی است که شعبه ۱۲۱ را از یک سریال آموزشی، به یک تجربه جمعی ارتقا داد.

انتهای پیام/