بررسی ابعاد سینمای ساموئل خاچیکیان در خانه سینما

به گزارش روابط عمومی خانه سینما، نشست «شب‌های مستند خانه سینما» عصر سه‌شنبه دوازدهم آبان‌ماه، به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و با همکاری خانه سینما برگزار شد.

در این برنامه ابتدا مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» ساخته امید نجوان به نمایش درآمد و پس از آن، نشست نقد و بررسی فیلم با حضور سازنده فیلم و ادوین خاچیکیان، کارگردان سینما و فرزند زنده‌یاد خاچیکیان برگزار شد.

در ابتدای نشست، مصطفی شیری، مستندساز و دبیر کارگروه نمایش انجمن کارگردانان مستند گفت: ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» نه فقط یک مستند زندگی‌نامه‌ای، بلکه راوی بخش مهمی از تاریخ سینمای ایران است؛ اثری که با وجود زمان بیش از هشتاد دقیقه‌ای خود، تماشاگر را با خود همراه نگه می‌دارد.

وی گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته فیلم، کیفیت مطلوب تصاویر آرشیوی پرشمار آن است. متاسفانه در بسیاری از موارد شاهد بوده‌ایم که مستندسازان ایرانی، به دلایل متعدد و به‌ناچار، از نسخه‌های آرشیوی با کیفیتی پایین‌تر از حد متوسط استفاده می‌کنند که خوش‌بختانه این نکته در این فیلم دیده نمی‌شود.

مصطفی شیری افزود: تلاش امید نجوان برای تهیه و گردآوری منابع آرشیوی باکیفیت از سینمای دهه‌های گذشته ایران تحسین‌برانگیز است و به همین خاطر می‌توان گفت این فیلم از نظر استاندارد‌های بصریِ تصاویر آرشیوی، به مستند‌های مشابه بین‌المللی نزدیک شده است.

ساموئل خاچیکیان؛ هیچکاک ایران

در ادامه‌ی جلسه، امید نجوان، کارگردان این مستند، در پاسخ به پرسشی درباره‌ی شکل‌گیری ایده‌ی ساخت فیلم خود گفت: این فیلم حاصل بیست و پنج سال انتظار نافرجام برای ورود به دژ تسخیرناپذیر مدیران فرهنگی در مراکز مرتبط با مقوله‌ی مستندسازی است! در طول این بیست و پنج سال حتی یکی از طرح‌هایم برای ساخت فیلم‌های مستند تصویب نشد و این مرا به فکر انداخت تا کاری کنم که با امکانات محدود خودم و بدون نیاز به کمک سازمان‌های مرتبط با تولید سینمای مستند هم بتوانم یک فیلم بسازم.

وی گفت: در یکی از دوره‌های جشنواره سینماحقیقت، مستندی برآمده از یک گفت‌وگوی صوتی با آلفرد هیچکاک دیدم و از آن‌جا که در کشور ما از ساموئل خاچیکیان به عنوان «آلفرد هیچکاک سینمای ایران» یاد می‌شود این ایده به ذهنم رسید که اگر بتوانم نوار کاست گفت‌وگوی خودم با زنده‌یاد خاچیکیان را پیدا کنم شاید بتوان بر اساس آن فیلمی ساخت.

نجوان افزود: این فیلم در واقع محصول دو سال خانه‌نشینی در دوران همه‌گیری ویروس کروناست؛ دورانی که فرصتی فراهم کرد تا بتوانم با فراغ بال روی این مستند و نحوه‌ی آماده‌سازی آن کار کنم.

این مستندساز سپس با قدردانی از همکاری فیلمخانه ملی ایران در تولید مستند خود گفت: کیفیت بصری و مواد آرشیوی این فیلم به صورت مستقیم، نتیجه محبت بی‌دریغ و همکاری مدیر محترم فیلمخانه ملی ایران، سرکار خانم لادن طاهری است. خوش‌بختانه ایشان تصویر‌های بسیار با کیفیتی از نسخه‌های بازسازی شده فیلم‌های زنده‌یاد خاچیکیان را در اختیار بنده قرار دادند که به غنای فیلم بسیار اضافه کرد.

وی هم‌چنین گفت: هر بار که مواد آرشیوی جدیدی به دستم می‌رسید، نسخه تازه‌ای از فیلم را تدوین و آماده می‌کردم. به همین دلیل نسخه نهایی، تفاوت‌های خیلی زیادی با نسخه اولیه و حتی نسخه‌ای دارد که در جشنواره سینماحقیقت به نمایش درآمد.

نجوان در ادامه گفت: تلاش کردم تصویری از سینمای ساموئل خاچیکیان ارائه دهم که مخاطب هنگام تماشای آن احساس نکند با فیلم‌هایی رنگ و رو رفته و قدیمی روبه‌روست بلکه با بخش‌هایی مواجه شود که گویی انگار همین دیروز ساخته شده‌اند.

این مستندساز با اشاره به دشواری‌های تولید فیلم خود گفت: برای ساخت این مستند از هیچ نهادی کمک مالی دریافت نکردم و با سرمایه و امکانات شخصی خودم آن را ساختم. جالب این که یکی از مدیران مربوط با تولید فیلم‌های مستند به من پیشنهاد کرد نامه‌ای به او بنویسم تا از بسته‌ی مالی و کمک‌های روتینی که به آماده‌سازی نهایی فیلم‌ها می‌شود بهره‌مند شوم، اما سرانجام پس از ماه‌ها انتظار متوجه شدم با نامه درخواست من موافقت نشده است!

نجوان در ادامه جلسه و در پاسخ به پرسشی درباره غیبت تصویر گفت‌و‌گو با ساموئل خاچیکیان در فیلم گفت: زمانی که برای گفت‌و‌گو به دیدار آقای خاچیکیان رفتم هنوز تلفن همراه اختراع نشده و دوربین‌های هندی‌کم به بازار نیامده بودند! ضمن این‌که ایشان به‌سختی حاضر به گفت‌و‌گو شدند و به من گفته بودند اگر از روند مصاحبه رضایت نداشته باشند، ضبط را متوقف می‌کنند. طبعاً در چنین شرایطی نمی‌شد توقع داشت که ایشان با ضبط تصویر از خودشان هم موافقت کنند.

وی هم‌چنین گفت: خوش‌بختانه این گفت‌و‌گو که در کتاب سال مجله «فیلم» منتشر شد به‌قدری برای زنده‌یاد خاچیکیان رضایت‌بخش بود که چندبار از پرسش‌های من استقبال کردند و در پایان هم مرا در آغوش گرفتند و تشکر کردند. می‌توانم بگویم گرمای این آغوش محبت‌آمیز را هنوز در خودم احساس می‌کنم.

نجوان افزود: زمانی که برای انجام گفت‌و‌گو خدمت آقای خاچیکیان رسیدم، من یک جوان بیست و هشت ساله بودم و ایشان با کوله‌باری از تجربه، در انتهای هفتاد و پنج سالگی بودند. باید اعتراف کنم از آن‌جا که برای انجام گفت‌و‌گو با ایشان اعتماد به نفس کافی نداشتم دست‌هایم می‌لرزید و می‌ترسیدم کار را خراب کنم، اما خوش‌بختانه، نتیجه موفقیت‌آمیز و برای همه قابل قبول بود.

وی هم‌چنین گفت: گفت‌وگوی صوتی ما بیش‌تر بر شیوه کارگردانی ایشان متمرکز بود و زمانی که روی فیلم کار می‌کردم متوجه شدم پرداخته نشدن به تمام فیلم‌های این فیلم‌ساز یکی از نقاط ضعف مصاحبه است. به همین دلیل تصمیم گرفتم با چهار نفر از دوستان و همکاران ایشان گفت‌و‌گو و تا حدی این مشکل را برطرف کنم.

نجوان سپس در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به حضور زنده‌یادان نظام‌الدین کیایی و حسن شریفی در این مستند گفت: متاسفانه از زمان ساخته شدن «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» دو نفر از کسانی که در این فیلم حضور دارند از میان ما رفته‌اند، اما خوش‌بختانه امروز، حضور این دو عزیز به یک سند تصویری درباره‌ی ویژگی‌های ساموئل خاچیکیان تبدیل شده است.

این مستندساز سپس در پاسخ به پرسشی درباره نحوه استفاده از منابع آرشیوی فیلم خود گفت: ابتدا قرار بود نسخه‌ای آزمایشی آماده کنم. زمانی که نوار گفت‌و‌گو را به فایل دیجیتال تبدیل کردم و بعد از سال‌ها دوباره آن را شنیدم متوجه شدم بخش‌هایی از گفت‌و‌گو که با موضوع کارگردانی ارتباط نداشته اصلاً پیاده و چاپ نشده است! در حقیقت می‌توان گفت بخش‌هایی از صحبت‌های زنده‌یاد خاچیکیان (به عنوان مثال آن‌جا که درباره‌ی نحوه انتخاب رضا بیک‌ایمان‌وردی برای یکی از فیلم‌هایش اشاره می‌کنند) از زمان درگذشت ایشان تا کنون، برای اولین‌بار است که منتشر و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

توجه به انسان و انسانیت در سینمای خاچیکیان

صحبت‌های ادوین خاچیکیان، کارگردان سینما و تنها فرزند زنده‌یاد ساموئل خاچیکیان هم بخش دیگر از این نشست نقد و بررسی بود. او گفت: «از زمانی که مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» ساخته شده بار‌ها و بار‌ها آن را دیده‌ام و هربار نسبت به قبل، احساس بهتری داشته‌ام. هر بار که در حین تماشای این فیلم صدای پدر را می‌شنوم برایم بسیار دل‌چسب است.»

وی هم‌چنین گفت: به نظرم بسیار ضروری است که چنین فیلم‌هایی درباره زندگی و آثار شخصیت‌ها و هنرمندان مختلف ساخته شود و‌ای‌کاش این فیلم‌ها در زمانی که آنها در قید حیات هستند تولید و به نمایش درآیند.

خاچیکیان سپس با اشاره به تفاوت شرایط فیلم‌سازی در گذشته و امروز گفت: امروز حتی می‌توان با یک تلفن همراه فیلم ساخت، درحالی‌که در سال‌های دور، فیلم‌ها با ابزار آنالوگ و بوی خوش و مطبوع نگاتیو‌ها ساخته می‌شدند. پدرم تعریف می‌کرد زمانی که در دهه ۱۳۳۰ نخستین فیلمش را تدوین کرده بود هنوز امکانات فنی به اندازه سال‌های بعد وجود نداشته و به همین خاطر این کار را با کم‌ترین امکانات موجود در آن روزگار انجام می‌داده است.

وی در ادامه گفت: زمانی که تولید اولین فیلم پدرم («بازگشت» محصول ۱۳۳۲) در جریان بود، مدیران «دیانا فیلم» به او اجازه نمی‌دادند در تدوین فیلم دخالت داشته باشد، اما او از آن‌جا که به صورت غریزی متوجه شد بود در این زمینه اشکالاتی وجود دارد، یک شب با همکاری سرایدار «دیانا فیلم» وارد اتاق تدوین شده و با استفاده از آموخته‌های دیداری‌اش تغییراتی در فیلم داده بود. از فردای آن‌شب وقتی مدیران مربوطه متوجه تفاوت‌ها شده بودند به او اجازه داده بودند تا در تدوین فیلم دخالت کند؛ و این یک نقطه آغاز برای کسب مهارتی بود که تا آخرین فیلم او نیز ادامه داشت.

ادوین خاچیکیان سپس با اشاره به شرایط نمایش و پخش این مستند گفت: تصور می‌کنم اگر این فیلم از تلویزیون و مثلاً شبکه مستند پخش می‌شد، قطعاً مخاطبان بیش‌تری پیدا می‌کرد و با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو می‌شد. اما همه ما می‌دانیم که رسانه ملی شرایط خاص خود را دارد و به طور حتم بخش عمده‌ای از این فیلم مجوز پخش دریافت نمی‌کرد.

وی سپس تأکید کرد: با توجه به این‌که آشنایی دانشجوها، جوانان و افراد علاقه‌مند سینما به تاریخ این هنر ضروری است، تولید و نمایش چنین آثاری قطعاً می‌تواند به شناخت بهتر آنها از پایه‌گذاران سینما کمک کند.

در ادامه جلسه، مصطفی شیری نیز با اشاره به تناسب مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» برای پخش تلویزیونی گفت: در همه جای دنیا، خاستگاه اصلی عرضه مستند، تلویزیون است؛ و متاسفانه این امکانی است که ما سال‌هاست آن را برای نمایش بخش مهمی از تولیدات سینمای مستند امروز ایران، به‌ویژه فیلم‌ها و تولیدات مستقل از دست داده‌ایم.

وی گفت: روشن است که در چنین شرایطی، تلویزیون بخش قابل‌توجهی از مخاطبان خود را از دست داده و عرصه را به رقبای خود واگذار کرده است.

خاچیکیان؛ فیلم‌سازی که نادیده گرفته شد

در بخش پایانی این نشست، ادوین خاچیکیان با اشاره به محدودیت‌هایی که در تمام سال‌های فعالیت پدرش برای او ایجاد شده گفت: متاسفانه نه در قبل از انقلاب و نه در سال‌های پس از آن، قدر ساموئل خاچیکیان دانسته نشد و او مورد ظلم قرار گرفت.

وی افزود: او حتی با وجود کارگردانی فیلم «عقاب‌ها» که هنوز هم پرمخاطب‌ترین فیلم تاریخ سینمای ماست مورد بی‌توجهی قرار گرفت و تا سال‌ها خانه‌نشین بود! با این‌حال او همیشه برای مردم فیلم می‌ساخت و معتقد بود همین که مردم فیلم‌هایم را دوست دارند برایش بهترین و بزرگ‌ترین جایزه است.

ادوین خاچیکیان سپس در پاسخ به پرسشی درباره کتاب «مجموعه آثار ساموئل خاچیکیان» که چند سال پیش منتشر شد گفت: این کتاب ترجمه‌ای از نوشته ها‌ی او شامل دل‌نوشته‌ها، اشعار و داستان‌هایی است که به زبان ارمنی نوشته و به فارسی ترجمه شده است. متاسفانه به دلیل هم‌زمانی انتشار کتاب مورد بحث با دوران همه‌گیری کرونا امکان برگزاری مراسم رونمایی وجود نداشت و طبعاً چندان که باید دیده نشد.

خاچیکیان سپس با تأکید بر این‌که سینمای ساموئل خاچیکیان را نباید صرفاً به تکنیک محدود کرد گفت: درست است که ساموئل خاچیکیان از نظر تکنیکی بسیار پیشرو و ماهر بود، اما نمی‌توان منکر حضور محتوا و مفاهیم انسانی در آثار او شد. خاچیکیان با دلِ تماشاگر همراه می‌شد و به همین دلیل فیلم‌هایش همچنان محبوب‌اند و تاریخ انقضا ندارند.

صحبت‌های فرهاد ورهرام بخش دیگری از این نشست نقد و بررسی بود. این مستندساز پیش‌کسوت با اشاره به نخستین حضور فرامرزی فیلم «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌و‌گو» در کشور ارمنستان گفت: نسخه انگلیسی این فیلم چند ماه پیش در جشنواره‌ای در ارمنستان به نمایش درآمد و از آن‌جا که من به عنوان داور در این جشنواره حضور داشتم، شاهد استقبال مخاطبان ارمنی و تماشاگران غیر ایرانی از آن بودم.

وی افزود: خوش‌بختانه مستندسازانی از کشور‌های دیگر هم که در جلسه نمایش این فیلم حضور داشتند ارتباط خوبی با این فیلم برقرار کرده بودند. بسیاری از آنها سینمای ایران را تنها با آثار کیارستمی می‌شناختند، اما پس از تماشای این مستند و مقایسه‌ای که در مورد سینمای ساموئل خاچیکیان و آلفرد هیچکاک انجام شده، نسبت به تماشای سایر فیلم‌ها نیز ابراز علاقه و کنجکاوی می‌کردند.

بخش پایانی این نشست نقد و بررسی به صحبت‌های امید نجوان، کارگردان فیلم مورد بحث اختصاص داشت. او گفت: به تعبیر زنده‌یاد نجف دریابندری (در مقدمه‌ی کتاب «پیرمرد و دریا») هیچ شاهکاری وجود ندارد که نقص مطلوب نداشته باشد؛ و فیلم من هم از این مساله جدا نیست. امیدوارم نقص‌های این فیلم را بر من ببخشید.

گفتنی است فرهاد ورهرام، محمدحسن دامن‌زن، عباس یاری، کامران ملکی، عباس فاضلی، بهروز صادقی، امیر فرض‌الهی، مهشید افشارزاده، حسن رضایی، پری ملکی و جمعی دیگر از سینماگران و علاقه‌مندان به سینمای مستند در این برنامه حضور داشتند.

انتهای پیام/