پزشکی قانونی در حوادث و بحران‌های اخیر عملکرد مطلوبی از خود به جای گذاشت
سازمان پزشکی قانونی به عنوان مجموعه‌ای فنی و تخصصی، وظایف و مأموریت‌های ویژه‌ای را برعهده دارد که یکی از مهمترین این وظایف حضور در صحنه‌های بحران و حوادث و مدیریت و ساماندهی اجساد به جای مانده در این سوانح است.
این امر مهم توسط بخش "مدیریت بحران سازمان" که در مراکز پزشکی قانونی تمامی استان‌ها فعال است، انجام و به شکل مناسب به مردم و بازماندگان قربانیان حوادث پاسخ داده می‌شود.
در همین راستا و به بهانه بیستم مهرماه، روز مدیریت بحران، با مهدی فروزش جانشین مدیریت بحران رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور در خصوص نحوه خدمت‌رسانی و مأموریت‌های این بخش به ویژه در یکسال گذشته گفت‌و‌گویی انجام شده است که در ادامه می‌خوانید.
مهمترین وظایف مدیریت بحران سازمان چیست و چه مأموریت‌هایی را برعهده دارد؟
- سازمان پزشکی قانونی در حوادث دسته جمعی و بحران‌های طبیعی یا انسان‌ساخت، هم نقش اجرایی دارد و هم نقش مستندسازی برای دستگاه قضایی را بر عهده دارد. ماموریت‌های سازمان پیش از وقوع بحران آغاز می‌شود که عمده آن شامل تدوین و به‌روزرسانی طرح‌های واکنش، تعیین مسئول و زنجیره فرماندهی در هر استان، پیش‌بینی ظرفیت سردخانه و تجهیزات سیار، برگزاری مانور آموزشی برای کارکنان و هماهنگی با ستاد مدیریت بحران، وزارت بهداشت، هلال‌احمر، نیروی انتظامی و مراجع قضایی است.
پس از وقوع حادثه، مهمترین مسئولیت سازمان اعزام سریع تیم‌های تخصصی، حفظ و مستندسازی شواهد در صحنه، و مدیریت اجساد است. شناسایی قربانیان با روش‌های علمی مانند اثر انگشت، تطبیق دندانی و آزمایش DNA انجام و علت مرگ در حد لازم احراز و ثبت می‌شود. تعیین نوع و میزان آسیب مصدومان برای مراجع قضایی نیز بر عهده این سازمان است. ضمن آنکه تحویل اجساد به خانواده‌ها با رعایت ضوابط قانونی و شرعی انجام می‌شود و مراکز اطلاع‌رسانی نیز برای بازماندگان فعال باقی می‌ماند. در کنار این اقدامات، سازمان گزارش مستمر وضعیت را به مراجع بالادستی ارسال می‌کند و اطلاع‌رسانی رسمی را دقیق و بدون پیش‌داوری انجام می‌دهد.
مهمترین اقدامات مدیریت بحران سازمان در یک سال گذشته چه بوده است؟
- طی یکسال گذشته کشور و به تبع سازمان پزشکی قانونی شرایط خاص و متفاوتی را تجربه کرد که بخش عمده فعالیت‌های مدیریت بحران سازمان نیز به این حوادث اختصاص یافت. سازمان در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه و نیز حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، مسئولیت مدیریت پیکر شهدا و متوفیان ارجاع‌شده را بر عهده داشت. این مسئولیت شامل پذیرش، شناسایی، معاینه، تعیین علت و نحوه فوت، انجام اقدامات تخصصی پزشکی قانونی و تحویل پیکر‌ها به مراجع ذی‌ربط بود.
در این بازه زمانی، دستورالعمل‌های متعددی برای تعیین شیوه رسیدگی به امور پزشکی قانونی شهدا و متوفیان تدوین و به واحد‌های استانی و شهرستانی ابلاغ شد که فرایند‌های پذیرش، معاینه، مستندسازی و صدور گواهی‌ها را یکسان‌سازی کرده و امکان رسیدگی دقیق و به‌هنگام را در سراسر کشور فراهم آورد.
تجربه جنگ ۱۲روزه، بحران دی ماه و جنگ رمضان چگونه توسط این بخش مدیریت شد؟
- سازمان پزشکی قانونی کشور در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، جنگ ۴۰ روزه و حوادث ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه، وظایف قانونی خود را با رعایت کامل استاندارد‌های تخصصی انجام داد و عملکردی بسیار مطلوب از خود به جای گذاشت.
در هر سه رویداد، پیکر شهدا و متوفیان ارجاع‌شده به‌صورت منظم و مطابق ضوابط علمی و قانونی پذیرش شد. شناسایی، معاینه، تعیین علت و نحوه فوت و صدور گواهی‌های لازم، در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شد تا خانواده‌ها برای تحویل پیکر عزیزانشان معطل نمانند. هماهنگی با مراجع قضائی، نهاد‌های نظامی و انتظامی و دستگاه‌های امدادی نیز در تمام مراحل برقرار بود.
اما یکی از دغدغه‌های اصلی ما در این حوادث، حفظ کرامت و شأن انسانی خانواده‌های شهدا و متوفیان بود. در همه مراحل، از ورود خانواده به مجموعه تا تحویل پیکر، رفتار محترمانه، حفظ حریم خصوصی و پاسخگویی شفاف در اولویت قرار داشت. همکاران ما در بسیاری از موارد، در شرایط دشوار و زیر فشار کاری سنگین، با همین نگاه خدمت کردند.
شناسایی و تعیین هویت جانباختگان در این گونه موارد که تعداد تلفات بالاست و پراکندگی نیز دارد، به چه نحو صورت می‌گیرد؟
- در حوادثی که تعداد تلفات بالا و پراکنده است، شناسایی و تعیین هویت بر اساس ساختار ده‌گانه مراکز منطقه‌ای انجام می‌شود که سازمان در سطح کشور تعیین کرده است. اصل بر این است که هر منطقه، پرونده‌های خودش را با ظرفیت خودش رسیدگی کند. اما اگر در یک نقطه از کشور تعداد جانباختگان از توان آن منطقه فراتر برود، سازمان برای جلوگیری از تأخیر و افت کیفیت، سازوکار پشتیبانی را فعال می‌کند.
در این حالت، استان معین آن منطقه به‌عنوان مرکز منطقه‌ای وارد عمل می‌شود تا پرونده‌های مازاد به این مرکز ارجاع و فرایند شناسایی و تعیین هویت جانباختگان زیر نظر آن مرکز مدیریت شود. به این ترتیب، بار کاری بین واحد‌ها به شکلی متعادل توزیع می‌شود، نیروی انسانی و تجهیزات تخصصی در محل مناسب و صحیح به کار می‌افتد و خانواده‌ها زودتر و با اطمینان بیشتری به نتیجه می‌رسند.
وضعیت واحد مدیریت بحران در استان‌ها به چه نحو است و آیا تجهیزات و امکانات کافی در اختیار دارند؟
- واحد‌های مدیریت بحران در استان‌های مختلف، از نظر امکانات و تجهیزات در یک سطح نیستند و این تفاوت آگاهانه و بر اساس برنامه‌ریزی، پیش‌بینی شده است. تجهیزات تخصصی و گران‌قیمت در نقاطی مستقر نمی‌شود که امکان بهره‌برداری واقعی از آنها وجود ندارد. سازمان در این زمینه اصل هزینه- فایده را مبنا قرار داده، چون استقرار همه تجهیزات در همه استان‌ها هم از نظر اقتصادی توجیه ندارد و هم به استفاده بهینه از منابع کمکی نمی‌کند.
بر همین اساس، مراکز منطقه‌ای ده گانه از نظر تجهیزات، امکانات و نیروی انسانی متبحر در وضعیت مطلوب‌تری نسبت به سایر مناطق کشور قرار دارند. این مراکز موظفند هرجا بحران از ظرفیت استان‌های اقماری خود فراتر رفت، مطابق دستورالعمل‌های صادرشده وارد عمل شوند و وظایف خود را در مدیریت بحران انجام دهند. استان‌های اقماری نیز تا سقف توان خود مسئولیت را بر عهده دارند و در صورت نیاز، از پشتیبانی مرکز منطقه‌ای بهره می‌گیرند. نتیجه این الگو آن است که در بحران‌های بزرگ، توان تخصصی کشور در جای مناسب متمرکز و بدون اتلاف منابع در دسترس همه مناطق قرار می‌گیرد.
در بحث مدیریت بحران، سازمان در چه زمینه‌هایی نیازمند رشد و تحول است؟
- در حوادث دسته‌جمعی، مثل سقوط هواپیما و زلزله، پزشکی قانونی باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن شناسایی و معاینه تعداد زیادی از جانباختگان را انجام دهد. مدیریت بحران سازمان برای این مأموریت پایه محکمی دارد، ولی برای رسیدن به سطح مطلوب، سه حوزه هنوز جای رشد دارند، یک نیروی انسانی که البته سازمان از نیروی انسانی با تجربه و متعهد برخوردار است، اما لازم است که تعداد کارشناسان آموزش‌دیده بحران را افزایش بدهیم. دو بحث امکانات و تجهیزات، هرچند تجهیزات وظایف بحران انجام می‌شود، اما با تکمیل آنها به استاندارد‌های حوادث دسته‌جمعی، سرعت عملیات بالاتر می‌رود و سوم فضای فیزیکی تخصصی که یکی از اولویت‌های توسعه است و با تحقق آن، مدیریت اینگونه حوادث منظم‌تر و استانداردتر خواهد شد.
به بیان دیگر هر قدمی که در این سه مسیر برداشته شود، مستقیماً به نفع خانواده‌های جانباختگان است و شناسایی سریع‌تر یعنی کوتاه‌تر شدن دوره انتظار آنها خواهد بود.
هماهنگی میان پزشکی قانونی و سایر دستگاه‌های مسئول در مدیریت بحران چگونه انجام می‌شود و چه زمینه‌هایی برای بهبود این همکاری وجود دارد؟
- در بحران‌های بزرگ مثل زلزله یا سیل، چارچوب کلی را قانون مدیریت بحران کشور تعیین می‌کند. سهم پزشکی قانونی بیشتر در مرحله بعد از نجات دیده می‌شود که شامل شناسایی جانباختگان، معاینه و در صورت نیاز کالبدشکافی، صدور مجوز دفن و ثبت علت مرگ است. قطعا این اقدامات بدون همکاری دستگاه‌های دیگر به صورت مطلوب انجام نمی‌شود و اگر در مواقعی در انجام این مأموریت با مشکلاتی مواجه باشیم، ممکن است از برخی ناهماهنگی‌های لحظه‌ای نشأت گیرد، در حالیکه می‌توان اینگونه نواقص را در مانور‌های مشترک و سناریو‌های تمرینی، اصلاح کرد.
با توجه به تجریه خود در حوزه مدیریت بحران، چه پیشنهاداتی برای بهبود عملکرد در این حوزه ارائه می‌دهید؟
- اول اینکه یک پایگاه داده مشترک و لحظه‌ای برای مفقودان و جانباختگان ایجاد شود که پزشکی قانونی، نیروی انتظامی، ثبت احوال و هلال‌احمر به آن دسترسی داشته باشند.
پیشنهاد دوم آن است که استاندارد واحد شناسایی قربانیان حادثه گروهی (مبتنی بر پروتکل‌های بین‌المللی DVI) و تیم‌های مشترک آموزش‌دیده در هر استان تهیه و ابلاغ شود و سوم مانور‌های مشترک بیشتری برگزار شود که در آن سناریوی «تعداد زیاد جان‌باخته» به شکل نزدیک به واقعیت قابل تمرین باشد.
در کنار این موارد وجود یک میز اطلاع‌رسانی واحد برای خانواده‌ها، همراه با پشتیبانی روانی نیز ضمن آنکه از سرگردانی خانواده‌ها جلوگیری می‌کند، به آگاهسازی هرچه بهتر آنان و پاسخگویی بهتر کمک خواهد کرد.
مهمترین برنامه‌های مدیریت بحران سازمان برای ارتقای آمادگی‌ها چیست؟
- سازمان پزشکی قانونی با توجه به جایگاه و اهمیت آن در تعیین تکلیف پرونده‌های قضایی و همچنین مدیریت اجساد در زمان وقوع بحران‌ها و حوادث، همواره برای ارتقای توانمندی و به روزرسانی دانش و تخصص خود تلاش می‌کند. اما به طور مشخص در حوزه بحران، برای ارتقاء آمادگی‌ها، اقدامات زیر در دستور کار است:
- طرح عملیاتی و سناریو‌های مشخص برای استان
- آموزش و برگزاری مانور مشترک با دستگاه‌های همکار
- تأمین تجهیزات و اقلام مورد نیاز
- تدوین نظام اطلاعات، ثبت فرم‌ها و پایگاه داده یکسان برای ثبت پیکر‌ها
- داشتن فهرست به روز از تیم‌های واکنش سریع و نیروی پشتیبان هر استان
- تعامل هر چه بیشتر با دستگاه‌ها و خانواده‌ها
انتهای پیام/
