بازنشر گفتوگوهای نوام چامسکی؛ از یازده سپتامبر تا جنگ رمضان؛ تداوم منطق زورگویی آمریکا
بیستوپنجمین سالگرد حملات یازده سپتامبر، فرصتی برای بازگشت به پرسشی است که هنوز پاسخ خود را نیافته است: چگونه آمریکا با تکیه بر قدرت نظامی، روایتسازی رسانهای و ادعای دفاع از آزادی و امنیت، توسل به زور و مداخله در سرنوشت ملتها را توجیه میکند؟
نوام چامسکی، نظریهپرداز و منتقد برجسته آمریکایی، در همان روزهای پس از واقعه، طی مجموعهای از گفتوگوها کوشید ابعاد گوناگون این پرسش را بررسی کند و توجه افکار عمومی را به پیامدهای هولناک قدرت مهارنشده آمریکا جلب کند. این گفتوگوها در نوامبر ۲۰۰۱، کمتر از دو ماه پس از حملات، در قالب کتاب «یازده سپتامبر» منتشر شدند.
اکنون ترجمه فارسی ویرایش کاملتر این اثر، به قلم محمدرضا نوروزپور و از سوی انتشارات خبر امروز، با زیرعنوانی منتشر شده است که گذشته را به امروز پیوند میدهد: «از ۱۱ سپتامبر تا جنگ رمضان؛ بازخوانی منطق سلطه و جنگافروزی آمریکا در اندیشه نوام چامسکی».
ترجمه بخش اصلی کتاب سابقهای نزدیک به ربع قرن دارد. انتشار فارسی گفتوگوهای چامسکی از ۲۰ شهریور ۱۳۸۱، همزمان با نخستین سالگرد حملات یازده سپتامبر، در صفحه «اندیشه» روزنامه جامجم آغاز شد. این مجموعه با عنوان «پرده یازدهم» در ۳۰ شماره پیاپی ادامه یافت و آخرین قسمت آن هشتم آبان همان سال به چاپ رسید، اما در آن مقطع بهصورت کتاب منتشر نشد.
محرک اصلی بازنشر این گفتوگوها، جنگ رمضان و ضرورت بازخوانی نسبت میان قدرت نظامی، روایتسازی رسانهای و توجیه مداخله و توسل به زور بود. در عین حال، انتشار دوباره این اثر، بازیابی بخشی از سابقه مطبوعاتی و فضای فکری نخستین سالهای پس از یازده سپتامبر نیز به شمار میرود؛ دورهای که آمریکا به افغانستان حمله کرده بود و دولت جورج دبلیو بوش، ذیل شعار «جنگ با تروریسم»، زمینه گسترش عملیات نظامی واشنگتن در دیگر نقاط جهان را فراهم میکرد.
کتاب مجموعهای از گفتوگوهای چامسکی درباره حملات یازده سپتامبر و واکنش ایالات متحده به آن است. فصلهای آن با عنوانهایی چون «اقدامی بیسابقه از زمان جنگ ۱۸۱۲»، «آیا میتوان در جنگ با تروریسم پیروز شد؟»، «کارزار ایدئولوژیک»، «جنایتهای دولت»، «انتخاب شیوه عمل»، «تمدنهای شرق و غرب» و «خویشتنداری چشمگیر» تنظیم شدهاند. نوشته «تأملاتی درباره یازدهم سپتامبر»، دو پیوست درباره گزارشهای وزارت امور خارجه آمریکا و منابع پیشنهادی برای مطالعه و بخشی درباره نویسنده نیز در کتاب آمده است.
نسخه حاضر به گفتوگوهای منتشرشده در سال ۲۰۰۱ محدود نمیشود. نوشته «تأملاتی درباره یازدهم سپتامبر» که در سال ۲۰۰۲ انتشار یافت و مقاله «آیا راه دیگری وجود داشت؟» که چامسکی آن را در سال ۲۰۱۱، پس از کشتهشدن اسامه بنلادن در عملیات نیروهای ویژه آمریکا در ابوتآباد پاکستان نوشت، در این مجموعه گنجانده شدهاند.
یکی از محورهای اصلی کتاب، ضرورت سنجش رفتار همه دولتها، از جمله آمریکا، با معیارهای اخلاقی و حقوقی یکسان است. چامسکی میپرسد آیا ایالات متحده حاضر است همان قواعدی را رعایت کند که کشورهای دیگر را به رعایت آنها فرامیخواند، از احکام دیوان بینالمللی دادگستری تبعیت کند، در برابر قطعنامهها و موازین سازمان ملل پاسخگو باشد و دست از بهکارگیری معیارهای دوگانه بردارد؟
او همچنین توجه خواننده را به قربانیانی جلب میکند که در روایت رسمی جنگها کمتر دیده میشوند یا آگاهانه و با بهرهگیری از تکنیکهای رسانهای، بیرون از قاب نگه داشته میشوند. در این دستگاه روایی، خشونت آمریکا علیه دیگران تطهیر میشود و در پوشش دفاع، آزادی و امنیت، صورتی مشروع و گاه مقدس مییابد؛ در مقابل، خشونت علیه آمریکا بیدرنگ تقبیح و اهریمنی میشود و عنوان «تروریسم» میگیرد.
چامسکی در برابر این معیار دوگانه، بر داوری یکسان درباره رفتار همه قدرتها تأکید میکند. مداخله نظامی، کشتار غیرنظامیان و نقض حقوق بینالملل، حتی اگر با واژگانی چون آزادی، امنیت، دفاع پیشدستانه یا مبارزه با تروریسم توجیه شوند، باید با همان معیارهای اخلاقی و حقوقی سنجیده شوند. او برای توضیح این رویکرد، به تجربههای تاریخی متعددی از جمله فیلیپین، ویتنام، نیکاراگوئه، شیلی، عراق، افغانستان و سودان میپردازد. در نگاه او، یکی از کارکردهای روایت رسمی آن است که رنج برخی قربانیان را به مسئلهای جهانی تبدیل کند و رنج گروهی دیگر را از حافظه عمومی کنار بزند.
ویژگی متمایز این ویرایش، مقدمهای است که مترجم برای توضیح نسبت میان تحلیلهای چامسکی و
جنگ رمضان نوشته است. محمدرضا نوروزپور مدعی نیست که چامسکی درباره جنگ کنونی با ایران سخن گفته یا وقوع آن را پیشبینی کرده است؛ او نشان میدهد سازوکارهایی که چامسکی پس از یازده سپتامبر در سیاست خارجی آمریکا شناسایی و نقد کرده بود، در شکلگیری و توجیه این جنگ نیز قابل مشاهدهاند.
ساختن دشمنی مطلق، تقسیم جهان به دو جبهه خیر و شر، یکجانبهگرایی، بیاعتنایی به حقوق بینالملل، نادیدهگرفتن حق ملتها در تعیین سرنوشت خویش، مداخله در امور داخلی کشورهای مستقل، مشروعیتبخشی به جنگ با زبان اخلاق و آزادی، انسانزدایی از ملت هدف، حذف قربانیان از روایت رسمی و بهحاشیهراندن راهحلهای حقوقی و دیپلماتیک، از جمله مؤلفههایی هستند که در این مقدمه بررسی شدهاند.
از این منظر، مقدمه مترجم، تداوم یک منطق سیاسی و رسانهای را از فضای پس از یازده سپتامبر تا جنگ رمضان دنبال میکند؛ گویی با گذشت بیستوپنج سال، درِ سیاست خارجی آمریکا همچنان بر همان پاشنه روزهای پس از یازده سپتامبر میچرخد. مقدمه، تحولات رخ داده در خلال یازده سپتامبر تا جنگ رمضان را بهمثابه تاریخ فرصتهایی روایت میکند که ایران برای حل اختلافات از مسیر دیپلماسی فراهم آورد، اما هر بار از سوی آمریکا مسدود و نابود شد.
ایران پس از سقوط طالبان، در شکلگیری نظم سیاسی جدید افغانستان همکاری کرد، اما چند هفته بعد جورج بوش نام آن را در فهرست «محور شرارت» قرار داد. سالها بعد، تهران در چارچوب برجام محدودیتها و نظارتهای گستردهای را بر برنامه هستهای خود پذیرفت، اما دولت ترامپ، با وجود تأیید پایبندی ایران، بهصورت یکجانبه از توافق خارج شد و «فشار حداکثری» را جایگزین دیپلماسی کرد. دولت بایدن نیز فرصت احیای توافق را از دست داد و با بازگشت ترامپ، پیامهای دولت جدید ایران برای مذاکره بار دیگر با افزایش فشار، تهدید و سرانجام اقدام نظامی پاسخ گرفت.
در این روایت، جنگ نتیجه فقدان راه دیپلماتیک نیست؛ پیامد مسیری است که در آن واشنگتن با تغییر خواستهها، افزودن مطالبات تازه، بیاعتنایی به تعهدات پیشین و ترجیح فشار بر گفتوگو، راههای دیپلماتیک را یکی پس از دیگری بست. این توالی تاریخی، در خوانش مترجم، مصداق همان منطقی است که چامسکی سالها پیش درباره آن هشدار میداد: ترجیح استفاده از زور و قدرت و تحمیل یکجانبه خواستههایش بر پایبندی به قانون و ادامه گفتوگو و مذاکره و توافق.
از نگاه چامسکی، جنگها و تجاوزهای نظامی آمریکا پیش از آغاز در میدان، در زبان، نامگذاری و قاببندی رسانهای زمینه پیدا میکنند. تبدیل انسانهای کشتهشده به «خسارات جانبی»، بمباران به «عملیات دقیق»، حمله پیشدستانه به «دفاع» و اشغال به «آزادسازی»، مسئولیت مهاجم را کمرنگ و جنگ را ناگزیر جلوه میدهد.
نمایش مکرر موشکها، نقشههای هدفگیری و اتاقهای فرماندهی نیز میتواند جنگ را به رویدادی فنی، تمیز و هیجانانگیز تبدیل کند؛ درحالیکه قربانیان، خانوادههای داغدیده، آوارگان و زندگیهای ویرانشده بیرون قاب باقی میمانند. در برابر این وضعیت، مقدمه کتاب بر مسئولیت روزنامهنگار در بازگرداندن انسان به مرکز روایت، راستیآزمایی ادعاهای نظامی و آشکارکردن عامل و مسئولیت خشونت تأکید دارد.
طراحی جلد کتاب نیز این فاصله و پیوند تاریخی را بازتاب میدهد: برجهای دوقلو و نیمی از چهره چامسکی در فضایی رنگی و شعلهور دیده میشوند و برج میلاد و نیمه دیگر چهره او در فضایی خاکستری و آکنده از دود قرار گرفتهاند. این تقابل تصویری، معیار دوگانهای را یادآوری میکند که چامسکی در سراسر کتاب به نقد آن میپردازد: خشونت علیه آمریکا برجسته میشود، در حافظه جهانی جای میگیرد و به دستاویزی برای توجیه جنگها و مداخلات بعدی تبدیل میشود؛ اما قربانیان تجاوزها، مداخلات نظامی غیرقانونی و اعمال قدرت آمریکا، در حاشیه روایتهای رسمی، کمرنگ، مبهم و گاه حتی محل تردید نشان داده میشوند.
«یازده سپتامبر؛ آیا راه دیگری وجود داشت؟» برای علاقهمندان اندیشه سیاسی، سیاست خارجی آمریکا، مطالعات رسانه، روزنامهنگاری، حقوق بینالملل و تاریخ جنگهای پس از یازده سپتامبر منتشر شده است. کتاب مخاطب ایرانی را به بازاندیشی درباره نسبت میان دفاع از کشور، نقد جنگافروزی، حفظ حافظه تاریخی و ضرورت باز نگهداشتن راه عقلانیت و دیپلماسی فرامیخواند.
انتهای پیام
