محمود کریمی: برای جذب فیلمسازان به حوزه نوجوان باید نگاه بازتری داشت/ وضعیت چالش برانگیز نوجوانان در سینمای ایران

محمود کریمی کارگردان فیلم «بچه مردم» در گفت‌وگو با میزان با اشاره به تجربه حضور در جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان، این رویداد را فرصتی ارزشمند برای تجربه جمعی سینما در کنار کودکان و نوجوانان دانست، اما تأکید کرد: اگر ارتباط جشنواره با مخاطب پس از پایان یک هفته قطع شود، ظرفیت مهم اکران مدرسه‌ای و چرخ اقتصادی سینمای کودک و نوجوان از دست می‌رود.

پروژه نوجوانانه‌ای که به سرمایه‌گذار نرسید

وی درباره پروژه جدید خود گفت: حدود یک سال‌ونیم پیش طرحی را همراه با همسرم، خانم یارمحمدی، آغاز کردیم که اتفاقاً موضوع آن درباره نوجوانان بود که شرایط کشور و اوضاع‌واحوال موجود باعث شد روند کار طولانی شود، اما در نهایت فیلم‌نامه نوشته و نهایی شد.

این کارگردان افزود: پس از نهایی شدن فیلم‌نامه، تلاش کردیم برای پروژه اسپانسر یا تهیه‌کننده پیدا کنیم البته آقای احمدی تهیه‌کننده هستند. برای تأمین سرمایه و همراهی سرمایه‌گذار نیز پیگیری‌هایی انجام دادیم که متأسفانه به نتیجه نرسید.

کریمی ادامه داد: طبیعی بود که در فرصت کوتاه باقی‌مانده امکان رسیدن این پروژه به جشنواره وجود نداشته باشد. قصد داشتیم که یک اثر نوجوانانه تولید کنیم، اما به دلیل پیدا نشدن سرمایه‌گذار، این اتفاق نیفتاد و پروژه به جشنواره نرسید.

منابع محدود فرهنگی به سمت آثار مرتبط با شرایط کشور رفته است

کارگردان «بچه مردم» در پاسخ به این پرسش که چرا پروژه نتوانست سرمایه‌گذار جذب کند، بیان کرد: فکر می‌کنم دلیل اصلی، شرایط فعلی کشور باشد چون منابع مالی نسبت به سال‌های قبل کمتر شده است و همان منابع محدودی هم که وجود دارد، بیشتر به سمت آثاری رفته که با فضای فعلی کشور و موضوعات مرتبط با آن همخوانی دارد.

وی با اشاره به رایزنی با نهادهای متولی این حوزه گفت: ما به بنیاد سینمایی فارابی مراجعه کردیم و در پیچینگ فارابی هم شرکت داشتیم، البته به غیر از فارابی، یکی دو جای دیگر را هم پیگیری کردیم؛ از جمله کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و حوزه هنری، اما فعلاً این تلاش‌ها به نتیجه نرسیده است. امیدوارم در ادامه سرمایه‌گذار مناسبی برای این پروژه پیدا شود تا امکان تولید آن فراهم شود.

وضعیت نوجوانان در سینمای ایران از کودک هم چالش‌برانگیزتر است

این کارگردان درباره مهم‌ترین مسئله امروز سینمای کودک و نوجوان گفت: پاسخ دادن به این پرسش ساده نیست و واقعاً نمی‌توان به‌راحتی برای آن جواب مشخصی داد. درباره کودک، درست است که آثار کمی تولید می‌شود، اما به هر حال تولیداتی در این حوزه وجود دارد؛ چه در قالب انیمیشن و چه در قالب فیلم سینمایی، آثار تلویزیونی یا تولیدات نمایش خانگی.

وی افزود: درباره نوجوان، اوضاع به نظر من حساس‌تر است. مسئله نوجوان امروز، مسئله کمی نیست و ابعاد مختلفی دارد. نوجوان در دوره‌ای قرار دارد که بحران هویتی در او شکل می‌گیرد؛ موضوعی که ما در فیلم «بچه مردم» هم به‌نوعی به آن اشاره کرده بودیم.

کریمی ادامه داد: آغاز این بحران معمولاً در نوجوانی است؛ جایی که شخصیت فرد در حال شکل‌گیری است و نوجوان می‌خواهد برای خودش هویتی بسازد، خودش را بشناسد و با این هویت وارد دوران بزرگسالی شود.

نوجوان دنبال الگو، قهرمان و پاسخ برای آینده است

کارگردان فیلم «بچه مردم» با تأکید بر حساسیت دوران نوجوانی بیان کرد: نوجوان در این برهه حساس، تمایل دارد چیزهای زیادی را تجربه و کشف کند و یاد بگیرد. به همین دلیل، نوجوانی را می‌توان به‌نوعی دوره‌ای پرخطر دانست؛ دوره‌ای که فرد در آن با پرسش‌ها و تجربه‌های تازه روبه‌رو می‌شود.

وی افزود: فکر می‌کنم اساساً باید بیشتر به مسائل نوجوانان پرداخت؛ به رابطه آن‌ها با خانواده، دوستان، اجتماع و همه موضوعاتی که در این سن با آن مواجه می‌شوند. نوجوان دنبال الگوست، دنبال قهرمان می‌گردد و می‌خواهد بداند خودش قرار است چه کسی باشد.

کریمی ادامه داد: نوجوانان درباره آینده، شغل، زندگی و هویت خود پرسش‌های زیادی دارند و بسیاری از مواقع ناگزیرند پاسخ این پرسش‌ها را از مسیر آزمون و خطا پیدا کنند.

وی با اشاره به نقش سینما در مواجهه با این مسائل گفت: فیلم‌ها، همان‌طور که برای گروه‌های سنی مختلف می‌توانند نوعی تجربه‌نگاری باشند، برای نوجوانان نیز باید چنین کارکردی داشته باشند. سینما می‌تواند بخشی از تجربه‌هایی را که نوجوان در مسیر رشد با آن‌ها روبه‌رو می‌شود، روایت کند و به او امکان شناخت و مواجهه آگاهانه‌تری بدهد.

کریمی خاطرنشان کرد: نوجوان روحیه‌ای جست‌وجوگر و کنجکاو دارد؛ همان چیزی که گاهی از آن با عنوان «شیطنت» یاد می‌شود. او دوست دارد وارد حوزه‌هایی شود که در دوران کودکی اجازه یا امکان دسترسی به آن‌ها را نداشته است. به همین دلیل، نوجوانی دوره‌ای بسیار پرمسئله و حساس است.

دسترسی به مخاطب نوجوان به اندازه تولید اثر اهمیت دارد

کریمی در ادامه با اشاره به کمبود تولیدات نمایشی برای گروه سنی نوجوان گفت: شاید یکی از افسوس‌های جدی این باشد که کمتر برای این گروه سنی فیلم، سریال یا محصول هنری ساخته شده است. درباره حساسیت دوران نوجوانی زیاد صحبت می‌شود و مدام می‌شنویم که باید برای نوجوانان کار کرد، اما در عمل هم تولید کم است و هم دسترسی به مخاطب نوجوان دشوار شده است.

وی افزود: مسئله فقط ساخت فیلم برای نوجوان نیست؛ مرحله مهم دیگر این است که چگونه نوجوان را در معرض این آثار قرار دهیم. اینکه بخواهیم او را سرگرم کنیم یا تجربه‌ای را به او نشان دهیم، نیازمند این است که مسیر ارتباط با او را بشناسیم. به نظر من، این بخش به اندازه خودِ تولید فیلم اهمیت دارد.

نوجوانان به دلیل کمبود محتوای اختصاصی، سراغ آثار بزرگسال می‌روند

کارگردان فیلم «بچه مردم» درباره اینکه چرا مخاطب نوجوان در تولیدات داخلی کمتر جدی گرفته می‌شود، بیان کرد: این مسئله چندوجهی است. از یک طرف، چون محتوای خاص و مشخصی برای نوجوانان تولید نمی‌شود، آن‌ها معمولاً سراغ محتوای بزرگسال می‌روند. این اتفاق فقط در ایران هم نیست و در بسیاری از کشورها نوجوانان بخشی از مخاطبان جدی آثار بزرگسال هستند.

وی ادامه داد: اساساً نوجوان در آستانه ورود به بزرگسالی قرار دارد و طبیعی است که ناخودآگاه از تولیدات و محصولات بزرگسال هم استفاده کند. اما تفاوت اینجاست که در خارج از ایران، مجموعه‌ها و فیلم‌های زیادی مشخصاً درباره دوره نوجوانی، دبیرستان، سن بلوغ و دوران تینیجری ساخته می‌شود. در سینمای دنیا حتی ژانری با عنوان «ژانر بلوغ» وجود دارد.

کریمی افزود: در بسیاری از حوزه‌ها، از جمله حوزه نوجوان، مسئله را رها شده است و شاید در این بخش بیش از حوزه‌های دیگر این رهاشدگی اتفاق افتاده است. انگار فرض شده که نوجوان خودش از تولیدات بزرگسال استفاده می‌کند و به شکلی سر خود را گرم خواهد کرد.

ساخت اثر برای نوجوان شناخت دقیق و جسارت می‌خواهد

این کارگردان با اشاره به دشواری تولید برای نوجوانان گفت: نوجوانان معمولاً قاعده‌پذیر نیستند و دسترسی به آن‌ها سخت است. نمی‌خواهم از واژه تندی استفاده کنم، اما نوجوان در این سن به‌طور طبیعی روحیه‌ای مستقل، پرسشگر و تا حدی نافرمان دارد. بنابراین اگر بخواهیم برای او فیلم یا محصولی تولید کنیم، نمی‌توانیم فقط از مسیر اجبار، مدرسه یا سازوکارهای رسمی او را پای تماشای اثر بنشانیم.

وی افزود: اثر باید به‌گونه‌ای باشد که خود نوجوان بخواهد آن را ببیند. این کار شناخت زیادی از جهان نوجوان می‌خواهد. همین سختی‌ها باعث می‌شود هم فیلمساز و هم سرمایه‌گذار با احتیاط بیشتری به این حوزه وارد شوند و شاید دل‌وجرئت لازم برای فعالیت جدی در این بخش را نداشته باشند.

«بچه مردم» برای نوجوان ساخته نشده بود، اما نوجوانان با آن ارتباط گرفتند

کریمی درباره تجربه اکران و مواجهه مخاطبان نوجوان با فیلم «بچه مردم» گفت: «بچه مردم» اساساً برای نوجوان ساخته نشده بود، اما مورد استقبال نوجوانان قرار گرفت؛ شاید به این دلیل که بازیگران اصلی فیلم نوجوان بودند و حال‌وهوا و ریتم اثر هم مورد پسند آن‌ها قرار گرفت.

وی افزود: این نکته خیلی مهم است که بی‌حوصلگی و جهان ذهنی نوجوانان را در نظر بگیریم. گاهی آثاری ساخته می‌شود که از منظر بزرگسال به نوجوان نگاه می‌کند، نه اینکه هم‌سطح و هم‌ارتفاع با نوجوان تولید شده باشد. در چنین شرایطی، نوجوان احساس می‌کند دارد حرف بزرگ‌ترها را می‌شنود، نه اثری را که واقعاً جهان او را درک کرده باشد.

کارگردان «بچه مردم» ادامه داد: در جشنواره اصفهان دیدیم که نوجوانان چقدر به فیلم واکنش نشان دادند. هیئت داوران نوجوان هم «بچه مردم» را به‌عنوان اثر منتخب خود انتخاب کرد و در اکران‌ها نیز نوجوانان سراغ ما می‌آمدند و بازخوردهای خوبی می‌دادند.

جشنواره اگر به یک هفته محدود شود، ارتباطش با نوجوان قطع می‌شود

کریمی درباره میزان ارتباط جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان با نسل جدید گفت: من فقط می‌توانم با تأکید درباره تجربه سال گذشته خودمان صحبت کنم. آن تعداد از بچه‌هایی که عموماً از طریق مدارس به جشنواره آمده بودند و فیلم ما را دیدند، واکنش‌های خوبی داشتند و ارتباط خوبی با اثر برقرار کردند.

وی افزود: البته نمی‌دانم اطلاع‌رسانی و تبلیغات جشنواره تا چه اندازه برای مردم اصفهان، نوجوانان اصفهانی و مخاطبان عمومی انجام می‌شود یا ظرفیت اکران‌های جشنواره برای آن‌ها چقدر است. آن‌هایی که آمده بودند، چه خواسته و چه ناخواسته، به واسطه مدارس حضور داشتند و واکنش‌های خوبی نشان دادند.

کریمی ادامه داد: پرسش مهم این است که آیا جشنواره در طول سال هم کاری را دنبال می‌کند یا نه؟ برای مثال، فیلم‌هایی که مورد اقبال بچه‌ها قرار می‌گیرند، دوباره برای آن‌ها اکران می‌شوند؟ آیا برنامه‌های جداگانه‌ای برای تداوم ارتباط با مخاطب نوجوان وجود دارد؟ من شنیده‌ام که برنامه‌هایی مانند ورکشاپ و آموزش فیلمسازی برگزار شده، اما اگر همه چیز فقط محدود به همان یک هفته باشد، طبیعتاً بعد از پایان جشنواره دوباره همه چیز رها می‌شود تا سال بعد.

وی تأکید کرد: این انفصال برای مخاطب نوجوان خطرناک است، چون نوجوان منتظر نمی‌ماند. او محتوای مورد نیاز خود را از مسیرهای مختلف مثل شبکه‌های ماهواره‌ای، اینستاگرام، تیک‌تاک و دیگر بسترهایی که در دسترسش هستند، تأمین می‌کند.

برای جذب فیلمسازان به حوزه نوجوان باید نگاه بازتری داشت

کارگردان «بچه مردم» با تأکید بر ضرورت زاویه دید بازتر به سینمای نوجوان گفت: برای حل این مسئله باید حمایت و پشتیبانی جدی وجود داشته باشد و هنرمندان را متقاعد کنند که اگر وارد حوزه کودک و نوجوان شوند، قرار نیست در حاشیه قرار بگیرند.

وی افزود: واقعیتی وجود دارد که شاید درباره‌اش رودربایستی می‌شود؛ انگار کسانی که برای کودک و نوجوان کار می‌کنند، در نگاه بخشی از جامعه هنری و حتی شاید بخشی از مخاطبان، در یک لیگ آماتوری فعالیت می‌کنند. گویی لیگ اصلی، جشنواره فجر و فیلم‌های بزرگسال است و آثار کودک و نوجوان در لیگ پایین‌تری قرار دارند.

کریمی ادامه داد: این نگاه باعث می‌شود آثار کودک و نوجوان جدی گرفته نشوند و فیلمسازان هم نگران باشند که اگر در این حوزه کار کنند، فقط با همین عنوان شناخته شوند. همین محدودیت‌ها و نگاه‌های تبعیض‌آمیز می‌تواند فیلمسازان را از ورود جدی به سینمای کودک و نوجوان دور کند و آن‌ها را نسبت به فعالیت در این حوزه بی‌رغبت سازد.

نقطه قوت؛ جادوی تجربه جمعی سینما

محمود کریمی در پاسخ به این پرسش که نقاط قوت و ضعف جشنواره را چگونه ارزیابی می‌کند، گفت: هر فرصتی که باعث شود فیلمسازان و مردم کنار هم جمع شوند و سینما را تجربه کنند، اساساً خوشحال‌کننده است. هر جشنواره‌ای که این امکان را فراهم می‌کند که اهالی سینما آثارشان را بیاورند و مخاطبان هم حضور داشته باشند، روزهای خوبی را رقم می‌زند. ما هم پارسال در اصفهان روزهای خوشی را سپری کردیم؛ هر کسی که جشنواره اصفهان و تجربه دیدن فیلم در کنار بچه‌ها را داشته باشد، می‌داند من چه می‌گویم. خودِ شهر اصفهان و شور و حالی که در آن جریان دارد، خاطره خوشی برای ما ساخت.

ضعف بزرگ؛ محدود شدن به یک هفته طلایی

وی درباره نقطه ضعف این رویداد افزود: اگر بخواهم از نقطه ضعف بگویم، این است که همه چیز به همان هفته جشنواره محدود می‌ماند و این خبر بدی است. یک فیلم وقتی در جشنواره می‌درخشد، نباید پس از آن به دست فراموشی سپرده شود. فیلم‌های خوب مثل کتاب‌های خوب هستند که هر بار دیدن یا خواندنشان لطف دارد و باید برای نسل‌های بعدی هم بمانند. اینکه ما همه چیز را به آن تاریخِ مهرماه و آن یک هفته اصفهان محدود کنیم و بعد از آن همه چیز تا سال بعد رها شود، درست نیست.

چرخ اقتصاد سینما لنگ می‌زند

کریمی با اشاره به پتانسیل بالای اکران‌های مدرسه‌ای و اهمیت آن در چرخه اقتصادی سینما بیان کرد: ما پتانسیل جدی داریم؛ تعداد دانش‌آموزان ما در هر گروه سنی بسیار بالاست. خود این جریان که بچه‌ها را در مسیر سینما قرار دهیم، وجود دارد اما مسیر همواری نیست و متأسفانه آن‌طور که باید از آن استفاده نمی‌شود. اگر خودِ مدارس پای کار بیایند و اکران‌های فیلم کودک و نوجوان پر شود، چرخ سینما می‌چرخد. این یک نقطه قوت واقعی است؛ اگر چرخ بچرخد، فیلمسازان بیشتری می‌آیند و سرمایه‌گذاران هم با خیال راحت وارد می‌شوند چون می‌دانند مخاطب دارند.

وی افزود: متأسفانه در دوران اکران «بچه مردم» با شرایطی مثل آلودگی هوا و تعطیلی مدارس مواجه شدیم و نتوانستیم از این فرصت استفاده کنیم. این در حالی بود که دیدیم بچه‌هایی که فیلم را دیدند، واقعاً آن را دوست داشتند. وقتی مسیر اکران خراب است و فیلم در اقتصاد سینما نمی‌چرخد، کارگردان ناچار است فقط با ارگان‌های دولتی کار کند که به دنبال سفارش‌های خاص خودشان هستند؛ و این همان مسیر پرپیچ‌ومی که الان گرفتار آن هستیم.

اصفهان، شهرِ شناسنامه جشنواره

کارگردان «بچه مردم»6 درباره پیشنهاد برگزاری جشنواره در تهران گفت: اصلاً تهران با اصفهان قابل مقایسه نیست. اسم اصفهان و جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان از سال‌های دور با هم گره خورده و واقعاً هم در شهری فرهنگی و خوش‌رنگ‌ولعاب مثل اصفهان، برگزاری چنین رویداد هنری‌ای جذاب است.

کریمی ادامه داد: من شخصاً همیشه خوشحالم که این جشنواره در اصفهان برگزار می‌شود. شاید برای ما که از تهران به اصفهان می‌رویم جذاب باشد، اما معتقدم نباید جشنواره را به تهران آورد. تهران همین الان هم جشنواره‌های زیادی مثل جشنواره فجر دارد؛ تمرکززدایی اتفاق خوبی است. اصفهان در سال‌های گذشته میزبان مهمانان بین‌المللی و مخاطبان از شهرهای مختلف بود؛ این جشنواره علاوه بر سینما، یک رویداد شهری و فرهنگی بود که فاصله‌اش تا تهران هم زیاد نیست. بنابراین نظر من این است که باید اصفهان باقی بماند.

وی در پاسخ به اینکه فیلم‌های جشنواره را از نظر فرمی چگونه ارزیابی می‌کند، گفت: واقعیت این است که چون خودم سال گذشته در جشنواره فیلم داشتم، مانند تجربه‌ای که در جشنواره فجر هم داشتم، فرصت چندانی برای دیدن فیلم‌های دیگر پیدا نکردم. وقتی فیلمساز در جشنواره اثر دارد، معمولاً درگیر برنامه‌ها، اکران‌ها و حواشی مربوط به فیلم خودش است و کمتر می‌تواند با تمرکز آثار دیگر را دنبال کند.

وی افزود: تا جایی که به خاطر دارم، خیلی فرصت نکردم فیلم‌های دیگر را ببینم؛ بنابراین نمی‌توانم درباره فرم آثار جشنواره قضاوت دقیق و جامعی داشته باشم.

نسل جدید از نظر تجربه تصویری جلوتر از ماست

کریمی در ادامه با اشاره به ضرورت شناخت زبان تصویری نسل جدید بیان کرد: آنچه به‌طور کلی احساس می‌کنم این است که نسل جدید، از نظر تجربه‌های تصویری و مواجهه با محصولات محتوایی، از ما جلوتر است. این نسل با حجم گسترده‌ای از تصویر، فیلم، سریال و محتوای متنوع روبه‌روست و اگر می‌خواهیم برای او فیلم بسازیم، باید این مسئله را جدی بگیریم.

وی ادامه داد: ما باید بدانیم نوجوانان امروز در دوره‌ای متفاوت زندگی می‌کنند و حتی زبان ارتباطی آن‌ها با چند سال پیش هم فرق کرده است. اگر می‌خواهیم با آن‌ها ارتباط برقرار کنیم، باید ملاحظات جهان آن‌ها را بشناسیم و در تولید اثر رعایت کنیم.

نوجوان به‌راحتی پای هر اثری نمی‌نشیند

کارگردان «بچه مردم» با تأکید بر دشواری تولید اثر برای نوجوانان گفت: ساختن فیلم برای بزرگسالان هم کار سختی است، اما ساختن برای نوجوانان دشوارتر است. دست‌کم اگر نوجوانی خودمان را به یاد بیاوریم، می‌دانیم که آدم در آن سن بسیار بی‌قرار است و به‌راحتی تن نمی‌دهد که پای هر فیلم یا محصولی بنشیند.

وی افزود: نوجوان باید دلیلی برای تماشای یک اثر داشته باشد؛ یا جذابیت خود فیلم، یا بازیگران، یا اینکه احساس کند آن اثر زبان حال اوست و با زبان خودش با او صحبت می‌کند. اگر این حس ایجاد نشود، ارتباط برقرار کردن با مخاطب نوجوان بسیار دشوار خواهد بود.

کریمی ادامه داد: مخاطب امروز، به‌ویژه نوجوان، نسبت به سال‌های گذشته سختگیرتر شده و جلوتر از تولیدات ما حرکت می‌کند. بنابراین سینمای کودک و نوجوان باید این تغییر را بفهمد و زبان تازه‌ای برای ارتباط با او پیدا کند.

امیدوارم جشنواره اصفهان تعطیل نشود

محمود کریمی در پایان درباره جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان اصفهان گفت: واقعاً امیدوارم جشنواره اصفهان با وجود همه شرایط دشوار تعطیل نشود. جای این جشنواره خوب است و خودِ حضور بچه‌ها در آن فضا، اتفاق مهمی است.

وی افزود: در جشنواره اصفهان، برخلاف برخی جشنواره‌های دیگر که قواعد رسمی و فضای سفت‌وسخت‌تری دارند، فضا راحت‌تر و زنده‌تر است. فیلم دیدن با بچه‌ها تجربه متفاوتی دارد. واکنش‌های آن‌ها، دست زدن‌های ناگهانی، خندیدن، همراهی کردن با فیلم و واکنش‌های صادقانه و عجیب‌وغریبشان، شور خاصی به جشنواره می‌دهد.

کریمی در پایان خاطرنشان کرد: هر فیلمسازی که تجربه نمایش فیلمش را در جشنواره کودک و نوجوان داشته باشد، این حس را می‌شناسد. امیدوارم جشنواره اصفهان سال‌های سال بماند، رکودی را که نسبت به دوره‌های درخشان گذشته پیدا کرده پشت سر بگذارد و دوباره به قدرت قبل خود بازگردد.