تحلیل حقوقی ماده ۵ یادداشت تفاهم ایران و آمریکا درباره تنگه هرمز
تفاهمنامه اسلامآباد (Islamabad Memorandum of Understanding) در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۷ خرداد ۱۴۰۵) بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان و حمایت برخی کشورهای منطقهای امضا شد؛ این سند ۱۴ مادهای، چارچوبی موقتی برای پایان دادن به تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در سال ۲۰۲۶ و آغاز مذاکرات برای توافق نهایی بود.
این تفاهمنامه الزامآور حقوقی کامل مانند معاهده نیست، بلکه سندی سیاسی-اجرایی است که بر پایه اعتماد متقابل و حسن نیت تدوین شده است.
ماده ۵ یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا بهطور خاص بر تنگه هرمز تمرکز دارد که یکی از حیاتیترین آبراههای جهان برای انتقال نفت است.
تعهدات ایران در ماده ۵ یادداشت تفاهم
تعهدات ایران بهعنوان طرف اصلی براساس ماده ۵ یادداشت تفاهم به شرح زیر است:
-استفاده از بهترین تلاشها برای تضمین عبور ایمن و رایگان کشتیهای تجاری برای ۶۰ روز اولیه.
-آغاز فوری ترافیک دریایی و مینزدایی از آبراهها ظرف ۳۰ روز.
-آغاز گفتوگو با عمان و دیگر کشورهای ساحلی برای اداره آینده تنگه هرمز، با تاکید بر حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی و اصول حقوق بینالملل مانند کنوانسیون ۱۹۸۲ دریاها.
ایران در کنار اجرای تعهدات خود براساس این ماده، گفتوگو با عمان را در دستور کار قرار داد؛ در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در دیدار اخیر خود با سید بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان درباره سازوکارهای مناسب برای تردد ایمن کشتیها از تنگه هرمز، وفق ماده ۵ یادداشت تفاهم اسلامآباد تبادل نظر کردند.
هرچند ماده ۵ مستقیما متوجه ایران است، اما در چارچوب کلی تفاهمنامه، آمریکا تعهدات متقابلی دارد که اجرای ماده ۵ را مشروط و مرتبط میکند:
-پایان فوری عملیات نظامی و تهدید یا استفاده از زور (ماده ۱).
-احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی ایران و عدم دخالت در امور داخلی (ماده ۲).
-برداشتن محاصره دریایی ظرف ۳۰ روز و صدور معافیتهای تحریمی برای صادرات نفت ایران (مواد مرتبط).
-حفظ وضعیت موجود و عدم اعزام نیروهای جدید به منطقه تا توافق نهایی (ماده ۹).
-آغاز مذاکرات برای توافق نهایی ظرف حداکثر ۶۰ روز (ماده ۳).
در واقع، ماده ۵ بخشی از بسته تعادلبخش است: ایران امنیت ناوبری را تضمین میکند و آمریکا در مقابل تحریمها را کاهش میدهد و تنش نظامی را کم میکند؛ هر ۲ طرف متعهد شدند که اجرای مواد کلیدی ازجمله ۵ شرط شروع مذاکرات نهایی است.
چرخش آمریکا از پذیرش تا نقض ماده ۵ یادداشت تفاهم
آمریکا تحت ریاست دونالد ترامپ این تفاهمنامه را امضا کرد و آن را پیروزی دیپلماتیک و گام مهمی برای پایان جنگ و جلوگیری از گسترش درگیری دانست؛ مقامهای آمریکایی تاکید کردند که ماده ۵ تضمین عبور آزاد و ایمن کشتیها را فراهم میکند و ایران متعهد به بهترین تلاشها شده است؛ با وجود این، گزارشها و تحولات پس از امضا نشان میدهد که آمریکا به سرعت تفسیر و اجرای خود را تغییر داد.
آمریکا درپی این تغییر تفسیر حملههای هوایی علیه اهداف ایرانی انجام داد؛ ایران، این حملهها را نقض صریح تعهدات آمریکا خواند؛ نقضهای صورت گرفته توسط آمریکا عبارتند از ادامه یا تشدید حضور نظامی در نزدیکی ایران فراتر از «وضعیت موجود»، عدم برداشتن کامل محاصره دریایی یا تاخیر در آن و اعمال فشار نظامی یا تحریمهای جدید به بهانه اختلاف بر سر ماده ۵.
برخی تحلیلگران بر این باور هستند که اقدامهای اخیر آمریکا مشابه رفتار این کشور در خروج از برجام در ۲۰۱۸ است؛ مقامهای آمریکایی گاهی اجرای ماده ۵ را پیششرط رفع تحریمها قرار دادند، در حالی که تفاهمنامه چنین شرطی را اینگونه تنظیم نکرده بود؛ این اقدامها منجر به بازگشت تنش شد.
بررسی حقوقی نقض ماده ۵ توسط آمریکا
از منظر حقوقی، تفاهمنامه یک MOU است که الزامآوری محدود دارد، اما در حقوق بینالملل عرفی و اصول pacta sunt servanda (پیمانها باید رعایت شوند) میتواند تعهدات good faith و نقض آن مسئولیت بینالمللی ایجاد کند.
نقض تعهدات حسننیت و عدم استفاده از زور؛ ماده ۵ بخشی از توازن کلی است؛ اقدامهای نظامی آمریکا مانند حملههای هوایی پس از اختلاف تفسیر میتواند نقض ماده اول پایان دائمی عملیات نظامی و عدم تهدید یا استفاده از زور و ماده ۲ احترام به حاکمیت باشد.
طبق ماده ۲ (۴) منشور ملل متحد، استفاده از زور ممنوع است؛ اگر حملههای آمریکا واکنشی به اختلاف تفسیری ماده ۵ باشد، فاقد توجیه قانونی است.
متن ماده ۵ یادداشت تفاهم بر «بهترین تلاشها» تاکید دارد، نه ضمانت مطلق و تفسیر آمریکا فراتر از متن است؛ این در حالی است که طبق اصول تفسیر معاهدات وین (۱۹۶۹)، تفسیر باید براساس متن و هدف کلی سند باشد؛ ایران بهعنوان کشور ساحلی حقوق حاکمیتی دارد (کنوانسیون UNCLOS).
آمریکا با اقدامهای نظامی یا اعمال فشار، اجرای ماده ۵ را مختل کرده و از آن بهعنوان بهانه برای نقض تعهدات دیگر استفاده کرده است و این امر میتواند مسئول نقض تعهدات شبه معاهدهای treaty-like تلقی شود.
طرح مواد کمیسیون حقوق بینالملل درباره مسئولیت بینالمللی دولتها ILC Articles on State Responsibility نقض حسن نیت را قابل مسئولیت میداند؛ همچنین، اگر این اقدامها به تلفات غیرنظامی یا خسارت اقتصادی منجر شده، ممکن است مسئولیت جبران خسارت ایجاد کند.
از نظر حقوقی، ایران میتواند به مجامع بینالمللی مانند دیوان بینالمللی دادگستری ICJ یا شورای امنیت مراجعه کند.
ماده ۵ قلب تفاهمنامه برای امنیت انرژی جهانی بود، اما تغییر تفسیر و نقضهای بعدی آمریکا نشان داد که بدعهدیهای ادامهدار واشنگتن همچنان مانع جدی در مسیر دستیابی به صلح پایدار است.
- بیشتر بخوانید:
- محاصره دریایی ایران توسط آمریکا؛ جنایت جنگی از نظر کارشناسان
- نقض آتشبس توسط آمریکا زیر ذرهبین حقوق بینالملل، بشردوستانه و حقوق بشر
انتهای پیام/
