روایتی پدر و پسری از حج در مستند «حاج بابا»

مهدی بوستانی شهربابکی در گفت‌وگو با میزان درباره ایده ساخت «حاج بابا» توضیح داد: قرار بود به نیابت از پدر مرحومم راهی حج شوم و از ابتدا هم تصور روشنی نداشتم که امکان تصویربرداری در چنین فضایی وجود دارد یا نه. پیش از سفر با مدیر کاروان صحبت کردم و او گفت که استفاده از یک دوربین کوچک یا تلفن همراه احتمالاً حساسیت چندانی ایجاد نمی‌کند، اما در نهایت باید شرایط را در محل سنجید. به همین دلیل یک دوربین هندی‌کم کوچک همراه خود بردم و در روزهای نخست با احتیاط و نگرانی تصویربرداری را آغاز کردم.

کارگردان مستند «بلانسبت شما» ادامه داد: ابتدا تصور می‌کردم ممکن است در بسیاری از بخش‌ها با محدودیت مواجه شوم، اما به جز دو یا سه مورد که از فیلمبرداری جلوگیری شد یا بخشی از تصاویر ضبط‌شده حذف شدند، توانستم تقریباً از تمام مراحل سفر حج تصویر ثبت کنم. همین موضوع به من اجازه داد تجربه‌ای را که در آن حضور داشتم، به شکل کامل‌تری روایت کنم.

کارگردان مستند «گوش شیطون،کر» افزود: در کنار ثبت مناسک و اتفاقات سفر، یک روایت شخصی نیز همواره در ذهنم جریان داشت. من ۳۹ سال با پدرم زندگی کرده بودم و طبیعی بود که در این سفر، خاطرات و احساسات مربوط به او مدام در ذهنم مرور شود. زمانی که به ایران بازگشتم و تدوین فیلم آغاز شد، این خاطرات و تجربه‌های شخصی در کنار تصاویر سفر قرار گرفتند و به تدریج ساختار نهایی فیلم را شکل دادند. در واقع روایت فیلم از رفت‌وآمد میان مناسک حج و رابطه پدر و پسری شکل گرفته است.

وی درباره دشواری‌های تولید فیلم گفت: مهم‌ترین چالش، نه مسائل فنی بلکه شرایط خاص تصویربرداری در آن فضا بود. من دائماً این نگرانی را داشتم که مبادا تصویربرداری با مشکل مواجه شود یا ادامه کار امکان‌پذیر نباشد. به همین دلیل تلاش می‌کردم دوربین چندان جلب توجه نکند و تا حد امکان محتاطانه کار کنم.

بوستانی شهربابکی ادامه داد: اگر قرار بود با دوربین حرفه‌ای یا گروه تولید به این سفر بروم، احتمالاً امکان ساخت فیلم وجود نداشت. در چنین موقعیت‌هایی فیلمساز باید از بخشی از استانداردهای رایج تولید فاصله بگیرد. گاهی تنها فرصتی که برای ثبت یک موقعیت خاص در اختیار دارید همین است و اگر بخواهید منتظر شرایط ایده‌آل بمانید، اساساً فیلمی ساخته نخواهد شد.

این کارگردان مستند با اشاره به تجربه برخی گروه‌های دیگر گفت: حتی سال بعد از سفر من، گروهی برای تولید برنامه به این فضا رفتند اما به دلیل حضور چند نفره و استفاده از تجهیزات حرفه‌ای‌تر، با مشکل مواجه شدند و ادامه کار برایشان ممکن نشد. به همین دلیل معتقدم در ساخت چنین آثاری، اصل ماجرا ثبت تجربه و حضور در موقعیت است و نباید همه چیز را به کیفیت فنی یا امکانات گسترده تولید محدود کرد.

کارگردان مستند «جزر و مد» درباره تصمیم خود برای تبدیل تصاویر سفر به یک فیلم مستقل گفت: پس از بازگشت به ایران، به این نتیجه رسیدم که این تصاویر ظرفیت تبدیل شدن به یک مستند را دارند. موضوع را با مرکز گسترش مطرح کردم و بخشی از تصاویر و ایده روایت را ارائه دادم. طبیعی بود که تصاویر خام به تنهایی نتوانند شکل نهایی فیلم را نشان دهند، بنابراین بخشی از گفتار متن و مسیر روایت نیز طراحی شد تا مشخص شود قرار است چه فیلمی از دل این تجربه بیرون بیاید. در نهایت تولید فیلم در مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی شکل گرفت.

کارگردان فیلم «برنا» درباره تجربه شخصی خود از این سفر گفت: بخش زیادی از احساسات آن روزها شاید قابل توضیح نباشد. هر کسی که تعلق خاطری به این فضا و این سفر داشته باشد، می‌داند حضور در مکه و کنار خانه خدا تجربه‌ای متفاوت است. خود من بار نخست که به زیارت خانه خدا رفتم، حتی دوربین همراهم نبردم، چون نمی‌خواستم مواجهه اولیه‌ام با آن فضا تحت تأثیر فیلمبرداری قرار گیرد.

وی افزود: اما بعد از آن، به دلیل تصمیمی که برای ساخت فیلم گرفته بودم، ناچار بودم بخشی از ذهنم را درگیر ثبت تصاویر کنم. از طرف دیگر، احساس می‌کردم این سفر فقط متعلق به من نیست و من به نیابت از پدرم در آن حضور دارم. همین مسئله باعث می‌شد نسبت به تمام اتفاقات حساسیت بیشتری داشته باشم و مدام با خودم فکر کنم که مبادا چیزی از ارزش معنوی این سفر کم شود.

کارگردان «حاج بابا» تأکید کرد: در بسیاری از لحظات احساس می‌کردم پدرم به نوعی در کنارم حضور دارد. این حس فقط مربوط به مناسک حج نبود و حتی در روند ساخت فیلم نیز ادامه پیدا کرد.

هنگام تدوین، زمانی که تصاویر را دوباره می‌دیدم و بخش‌های مربوط به پدر، بیماری او و خاطرات مشترکمان را کنار هم قرار می‌دادم، این احساس بیش از هر زمان دیگری پررنگ می‌شد. بخشی از همین حس و حال نیز در گفتار متن فیلم بازتاب پیدا کرده است.

وی درباره هدف خود از ساخت فیلم گفت: من اصولاً سینما را بیش از آنکه یک ابزار صرفاً هنری بدانم، یک ابزار اجتماعی می‌دانم. برایم مهم است که فیلم بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند و در زندگی او اثر بگذارد. «حاج بابا» نیز از همین منظر ساخته شده است.

کارگردان مستند «بینای نابینا» ادامه داد: این فیلم می‌تواند برای افرادی که قصد تشرف به حج را دارند، جنبه آشنایی و حتی آموزشی داشته باشد. بسیاری از کسانی که راهی این سفر می‌شوند، کلیات آن را می‌دانند اما با جزئیات مراحل مختلف، شرایط اقامت، مسیرها و تجربه زیسته زائران آشنایی ندارند. فیلم از این منظر نیز می‌تواند برای مخاطبان مفید باشد.

وی افزود: در عین حال، لایه اصلی فیلم برای من تجربه انسانی و شخصی آن است. فیلم درباره دلتنگی، فقدان، رابطه پدر و پسر، ایمان و مواجهه انسان با خاطراتی است که در طول زندگی با او باقی می‌مانند. به همین دلیل تصور می‌کنم مخاطبانی که علاقه‌مند به این فضا هستند، بتوانند ارتباط عاطفی عمیقی با آن برقرار کنند.

بوستانی شهر بابکی درباره اهمیت نمایش آنلاین آثار مستند نیز گفت: یکی از مهم‌ترین مشکلات سینمای مستند، محدود بودن امکان نمایش آثار است. بسیاری از فیلم‌ها با زحمت و هزینه فراوان تولید می‌شوند اما پس از چند نمایش محدود در جشنواره‌ها، دیگر در دسترس مخاطبان قرار نمی‌گیرند. حتی علاقه‌مندان جدی سینمای مستند نیز گاهی فرصت تماشای بسیاری از آثار را پیدا نمی‌کنند.

وی ادامه داد: اکران آنلاین از این جهت اهمیت دارد که مخاطب در هر شهر و منطقه‌ای بتواند به فیلم دسترسی پیدا کند. دیگر لازم نیست برای تماشای یک اثر حتماً در جشنواره یا سالن خاصی حضور داشته باشد. اگر اطلاع‌رسانی مناسبی انجام شود، این شیوه نمایش می‌تواند به دیده شدن آثار مستند کمک قابل توجهی کند.

بوستانی شهربابکی در پایان با اشاره به ظرفیت تلویزیون برای نمایش آثار مستند گفت: به اعتقاد من فیلم‌هایی مانند «حاج بابا» می‌توانند از طریق تلویزیون نیز مخاطبان گسترده‌ای داشته باشند. این فیلم درباره حج، تجربه زیارت، پیوندهای خانوادگی و مفاهیمی است که با بخش بزرگی از جامعه ارتباط برقرار می‌کند. با این حال، در شرایط فعلی اکران آنلاین یکی از مهم‌ترین مسیرهای دسترسی مخاطبان به آثار مستند است و می‌تواند نقش مهمی در دیده شدن این فیلم‌ها ایفا کند. 

اکران آنلاین مستند «حاج بابا» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی مهدی بوستانی شهربابکی از دوشنبه، اول تیرماه، در پلتفرم هاشور آغاز شد. این اثر تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.

این فیلم ۷۰ دقیقه‌ای محصول سال ۱۴۰۳ است و عوامل آن عبارتند از: کارگردان، تهیه‌کننده، تدوین، تصویر و گفتار: مهدی بوستانی شهربابکی، صدا: گیسو آزادروش.

انتهاي پیام/