درک «ریحانه» از زبان رهبر شهید/ زن، هوای تنفس خانواده

در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، مسئله زن به دور از افراط‌های فمینیستی یا تفریط‌های سنتی بررسی می‌شود. شاید بنیادی‌ترین تصویری که ایشان از زن در خانواده ترسیم می‌کنند، تعبیر زیبا و عمیق «المرأة ریحانة ولیست بقهرمانة» است. ایشان در این باره می‌فرمایند: «من با توجّه به مجموعه معارفی که در آیات و روایات و مانند اینها هست، در ذهن خودم این جور تصویر می‌کنم که زن، هوایی است که فضای خانواده را انباشته؛ یعنی همچنان که شما در فضا تنفّس می‌کنید، اگر هوا نباشد، تنفّس ممکن نیست، زن این جوری است؛ زنِ خانواده به منزله تنفّس در این فضا است». زن در این نگاه، روح و حیات خانه است؛ نه یک نیروی کار اجرایی. 

نکته ظریف در اینجا تفسیر «قهرمانة» است. ایشان هشدار می‌دهند که «قهرمان در زبان عربی با قهرمان در زبان فارسی فرق دارد. قهرمان یعنی کارگزار، کارگر یا مثلاً فرض کنید سرکارگر؛ زن یک قهرمانة نیست» و از خطبه امیرالمؤمنین علی (ع) نقل می‌کنند که «الْمَرْأَةُ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ»؛ یعنی زن گل است، قهرمان نیست، قهرمان یعنی پیشکار و خدمتگزارِ آبرومند. خطاب به مردان می‌گوید که زنان در خانه‌های شما مثل گلی لطیف‌اند که باید نسبت به آن‌ها با کمال ظرافت و دقّت رفتار کرد. 

این نگاه هرگز به معنای منزوی کردن زن در خانه یا محدود کردن حقوق و فعالیت‌های اجتماعی او نیست. رهبر شهید در بیانی صریح و روشن اعلام می‌دارند که از نظر اسلام، میدان فعالیت و تلاش علمی و اقتصادی و سیاسی برای زنان، کاملاً باز است. اگر کسی با استناد به بینش اسلامی بخواهد زن را از کار علمی محروم کند، از تلاش اقتصادی باز دارد، یا از تلاش سیاسی و اجتماعی بی‌نصیب سازد، به خلاف حکم خدا عمل کرده است. ایشان به روشنی میان کرامت ذاتی زن و تفاوت‌های طبیعی و نقش‌های اجتماعی تفکیک قائل می‌شوند. در عین حال، تأکید می‌کنند که حقوق زن در جامعه باید محفوظ باشد و تبعیض وجود نداشته باشد. ایشان به صراحت از وضعیت کشورهای غربی که در آن‌ها دستمزد زنان از مردان در یک کار واحد کمتر است انتقاد کرده و آن را بی‌عدالتی محض می‌خوانند. 

از دیگر اصول بنیادین در نگاه ایشان، کرامت ذاتی و الهی زن است. ایشان معتقدند که زن و مرد در ارزش‌های انسانی تفاوتی ندارند و امکان نیل به بالاترین مدارج و مراتب علمی، فقهی، فلسفی برای زنان وجود دارد. ایشان با افتخار از پیشرفت زنان ایرانی در عرصه‌های مختلف یاد می‌کنند: «خانم‌هایی هستند که بحمدالله بالاترین تخصّص‌ها را در پزشکی و در علوم گوناگون دارند». ایشان به عنوان نمونه تاریخی، به بانوی مجتهد اصفهانی اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «یک روز یک خانم بزرگوار در ایران در اصفهان بود به نام بانوی اصفهانی که خانم بسیار عالی‌مقامی بود، مجتهده و عارف و فقیه بود، اما فقط او بود. امروز بحمدالله دختران جوانی که در آینده نه چندان دور به مقامات عالی علمی، فقهی و فلسفی می‌رسند، بسیارند؛ اینها افتخار نظام اسلامی هستند و پیشرفت زن یعنی این». 

ابعاد سیاسی و اجتماعی حضور زن نیز در بیانات ایشان به وضوح دیده می‌شود. ایشان وجود این همه زن فرزانه و تحصیلکرده و خوش فکر و ممتاز از لحاظ فکری و عملی در جامعه ما را یکی از بزرگترین افتخارات نظام اسلامی می‌شمارند و تأکید می‌کنند که تربیت این همه انسان والا، برجسته و خوش فکر یکی از بزرگترین افتخارات نظام اسلامی است. 

اما ایشان در عین حال با نگاه ابزاری به زن در هر دو طیفِ فمینیسم غربی و سنت‌گرایی افراطی به شدت مخالف‌اند. ایشان معتقدند: «این فریفتگان غافل، حرف‌های پوچ غربی‌ها، اینقدر خانه‌داری را تحقیر نکنند. معنای خانه‌داری زن تربیت انسان است، معنایش تولید والاترین و بالاترین محصول و متاع عالم وجود است؛ یعنی بشر. خانه‌داری یعنی این». در مقابل، کسانی هم که از سر دفاع از حقوق زن، وظایفی را برای او مطرح می‌کنند که نه تنها احترام به زن نیست بلکه تضعیف اوست، مورد انتقاد ایشان واقع می‌شوند. ایشان هشدار می‌دهند که در فرهنگ غربی، این تلاش‌ها به احتمال زیاد و به احتمال نزدیک به یقین، توطئه صهیونیست‌هاست که اصلاً می‌خواهند جامعه بشری را به هم بزنند و به هم بریزند؛ زن را به‌صورت یک متاع مایه التذاذ مرد قرار دهند. 

در مجموع، نگاه رهبر شهید به زن، نگاهی متوازن، واقع‌بینانه و مبتنی بر کرامت ذاتی است. از یکسو، زن را گل خانه و ریحانه می‌خواند که باید با ظرافت و احترام با او رفتار کرد و او را مجبور به تحمل کارهای سنگین نکرد. از سوی دیگر، درهای حضور علمی، سیاسی و اجتماعی را به روی او کاملاً باز می‌داند. برابری در ارزش‌های انسانی را مسلم می‌شمارد و تبعیض در حقوق را رد می‌کند، اما در عین حال، با نگاه ابزاریِ فمینیستی غربی که زن را از هویت اصلی خود به عنوان مادر و مدیر خانه جدا و او را به کالایی جنسی تبدیل کرده است، مقابله می‌کند. این رویکرد که ریشه در آیات قرآن و سیره اهل‌بیت (ع) به ویژه حضرت فاطمه زهرا (س) دارد، الگویی جامع برای زن مسلمان در عصر مدرن ارائه می‌دهد که هم به پیشرفت علمی و اجتماعی توجه دارد و هم حفظ کرامت و نقش بنیادین او در خانواده را ضروری می‌داند. 

انتهای پیام/