تحلیل حقوقی یک رویداد ویژه ورزشی؛ جام جهانی ۲۰۲۶ آینه تمام‌نمای نقض حقوق بین‌الملل و حقوق بشر

جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ که توسط آمریکا، کانادا و مکزیک میزبانی می‌شود، قرار بود مانند دیگر ادوار این رویداد جهانی نمادی از وحدت و شادی در سراسر کره زمین باشد، اما به‌شدت تحت تاثیر سیاست‌های ناقض حقوق بین‌الملل و حقوق بشر دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا به صحنه‌ای برای نگرانی‌های جدی تبدیل شده است.

نگاهی به این رویداد از منظر اصول حقوق بین‌الملل ازجمله میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR)، کنوانسیون منع شکنجه و اصول راهنمای سازمان ملل در مورد کسب‌وکار و حقوق بشر (UNGPs) نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان فهرستی از نقض‌ها که همگی نقض کرامت انسانی شرکت‌کنندگان را رقم می‌زنند، ارائه می‌دهد.

فهرست برخورد‌های ناقض حقوق بین‌الملل و غیرانسانی مقام‌های آمریکایی

تبعیض ویزا، بازرسی‌های غیرانسانی، محدودیت‌های آزادی حرکت، حادثه‌های مخاطره‌آمیز، نقض حقوق مهاجران، صدور ویزای محدود کمتر از ۴۸ ساعت اقامت، قاچاق انسان و شرایط کاری نامناسب در ساخت‌وسازها، محدودیت‌های شدید اعتراض‌های مسالمت‌آمیز، ... ازجمله نقض‌ها هستند.

عمر عبدالقادر آرتان، نخستین داور سومالی در جام جهانی در بدو ورود به میامی رد ورود شد؛ اداره گمرک و حفاظت مرزی آمریکا این اقدام را به نگرانی‌های بررسی امنیتی نسبت داد، چراکه سومالی در فهرست کشور‌های با محدودیت سفر ترامپ قرار دارد.

عکاس تیم عراق رد ورود شد و ایمن حسین، ستاره این تیم ۷ ساعت بازجویی شد؛ خبرنگاران ایرانی، سنگالی و ساحل عاج ویزای محدود یا رد دریافت کرده‌اند که پوشش کامل این رویداد ویژه را غیرممکن می‌کند؛ مقام‌های فلسطینی هم با مشکلات ویزا مواجه شده‌اند.

گزارش‌های متعددی هم از بازرسی‌های گسترده و غیرانسانی وجود دارد:

تیم سنگال، در فرودگاه مورد بازرسی شامل جست‌وجوی کفش‌ها و اسکن با فلزیاب قرار گرفت؛ استفاده از سگ‌های مواد‌یاب، باز کردن چمدان‌ها، بررسی تجهیزات و حتی وسایل تاکتیکی در هنگام ورود تیم ملی ازبکستان گزارش شد؛ تیم ملی اروگوئه نیز با بازرسی کنار جاده‌ای چمدان‌ها با سگ‌ها مواجه شد؛ گزارش‌ها از بازجویی طولانی، بررسی گوشی و بازرسی ثانویه تیم ملی عراق حکایت دارند؛ گزارش‌هایی از تیم‌های دیگر مانند بلژیک و سودان نیز از بازرسی‌های شدید خبر می‌دهند.

این اقدام‌ها اغلب بدون توجیه شفاف و به‌صورت گزینشی انجام شده و توسط ناظران به‌عنوان «تحقیر» توصیف شده‌اند؛ ویدیو‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی این صحنه‌ها را مستند کرده‌اند.

در عین حال، تیراندازی در نزدیکی کمپ تیم ملی آرژانتین و سرقت از کمپ تیم ملی انگلیس، ازجمله مسائل امنیتی هستند که در جریان برگزاری جام جهانی در ۲۰۲۶ رخ داده‌اند.

تعهدات حقوق بشری مربوط به جام جهانی

فدراسیون بین‌المللی فوتبال (FIFA) در چارچوب حقوق بشر خود متعهد شده است که رویداد‌ها را با احترام به حقوق بشر برگزار کند و از میزبانان بخواهد ریسک‌ها را کاهش دهند؛ با وجود این، آمریکا به‌عنوان میزبان سه‌چهارم بازی‌های این دوره، در حال تجربه «بحران حقوق بشر» توصیف‌شده توسط عفو بین‌الملل است: سیاست‌های مهاجرتی تبعیض‌آمیز، بازداشت‌های گسترده و استفاده از نیرو‌های مسلح برای اجرای قوانین مهاجرت.

براساس مواد ۱۲ و ۱۳ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، حق ورود و خروج آزاد و ممنوعیت تبعیض وجود دارد؛ اصول راهنمای سازمان ملل در مورد تجارت و حقوق بشر UNGPs نیز سازمان‌ها و نهاد‌هایی مانند فیفا را ملزم به جلوگیری از نقض حقوق از طریق روابط تجاری می‌کند.

منتقدان می‌گویند فیفا در اعمال نفوذ بر دولت آمریکا ناکام بوده و تورنمنت را به ابزاری برای sportswashing شست‌وشوی ورزشی تبدیل کرده است.

بازداشت مهاجران و برخورد‌های نژادی

یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌ها در برگزاری جام جهانی ۲۰۲۶، سیاست‌های مهاجرتی تهاجمی دولت ترامپ است که شامل بازداشت‌های گسترده، هجوم‌ها و اخراج صد‌ها هزار نفر می‌شود؛ گزارش عفو بین‌الملل هشدار می‌دهد که میلیون‌ها هوادار به‌ویژه از کشور‌های با محدودیت سفر مانند هائیتی، سنگال، ساحل عاج و ... ممکن است با برخورد نژادی، بازداشت خودسرانه یا اخراج مواجه شوند.

ماموران اداره مهاجرت و گمرک آمریکا و اداره گمرک و حفاظت مرزی این کشور CBP در استادیوم‌ها حضور دارند؛ در حالی که مقام‌های آمریکایی ادعا می‌کنند که تمرکز این اقدام‌ها روی امنیت است، نه اجرای سیاست‌های ضد مهاجرتی، تضمین‌های الزام‌آور عمومی در این زمینه وجود ندارد.

بیش از ۱۲۰ گروه فعال در این زمینه توصیه‌های مسافرتی صادر کرده‌اند و نسبت به خطر دستگیری یا اخراج هواداران هشدار داده‌اند.

نگاه حقوقی به اقدام‌های آمریکا در جریان جام جهانی ۲۰۲۶

اقدام‌های پیش‌گفته، ممکن است نقض ماده ۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی یعنی ممنوعیت بازداشت خودسرانه و اصل عدم بازگرداندن non-refoulement باشد.

برخورد‌های نژادی تبعیض ممنوعه براساس ماده ۲۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی است؛ عدم شفافیت فیفا در تضمین ایمنی، مسئولیت آن را تحت اصول راهنمای سازمان ملل در مورد کسب‌وکار و حقوق بشر افزایش می‌دهد.

محدودیت‌های ویزا و سفر ممکن است نقض حق مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی-ورزشی براساس ماده ۱۵ و ۱۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و اصل عدم تبعیض یا منع تبعیض non-discrimination باشد.

فیفا موظف به تضمین دسترسی برابر تیم‌هاست؛ چنین اقدام‌هایی می‌تواند به‌عنوان فشار سیاسی تلقی شود و تعهدات میزبانی را نقض کند.

در حالی که براساس ماده ۱۳ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی رد ورود باید فردی، مبتنی بر شواهد و قابل تجدیدنظر باشد، رد‌های گسترده بدون شفافیت می‌تواند تبعیض نژادی/ملیتی باشد.

در حالی که نگرانی‌های امنیتی کلی شامل استقرار گسترده پلیس و گارد ملی و ریسک درگیری با معترضان، وجود دارد، حقوق بین‌الملل تاکید دارد که دولت میزبان براساس مواد ۶ و ۹ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی یعنی حق حیات و امنیت، مسئول ایمنی همه شرکت‌کنندگان است.

ضمن اینکه عدم جلوگیری از خشونت یا سرقت می‌تواند نقض تعهد به مراقبت duty of care باشد.

سوءاستفاده از کارگران براساس ماده ۲۱ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نقض حق آزادی تجمع و حقوق کار پیمان‌های ILO هستند؛ این اقدام‌ها نه‌تنها تعهدات مستقیم آمریکا تصویب میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (ratifier ICCPR) را نقض می‌کند، بلکه اصل مسئولیت کشور میزبان host country responsibility در رویداد‌های جهانی را زیر سوال می‌برد.

بازرسی‌های خشونت‌بار و تبعیض‌آمیز براساس ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نقض کرامت انسانی و طبق کنوانسیون منع شکنجه و ماده ۷ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نقض ممنوعیت رفتار تحقیرآمیز و اصل برابری و براساس ماده و ۲۶ میثاق یادشده نقض عدم تبعیض است.

اقدام‌های آمریکا الگویی نظام‌مند از نقض تعهدات بین‌المللی

عدم تبعیض و حق مشارکت برابر براساس مواد ۲، ۲۶، ۱۵ و ۱۹ میثاق بین‌المللی حوق مدنی و سیاسی: محدودیت‌های ویزا و سفر برای تیم‌ها، داوران و خبرنگاران به‌ویژه از کشور‌های مسلمان یا در فهرست ممنوعیت سفر به آمریکا، تبعیض براساس ملیت، قومیت و مذهب است؛ این حق تیم‌ها برای رقابت در شرایط برابر را نقض می‌کند؛ فیفا موظف به تضمین دسترسی برابر است، اما در انجام وظیفه خود ناکام مانده است.

ممنوعیت بازداشت و بازجویی خودسرانه/تحقیرآمیز براساس مواد ۷، ۹ و ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی: بازجویی‌های طولانی (۷ ساعت برای بازیکنان)، بازرسی‌های بدنی خشونت‌بار و توهین‌آمیز و بررسی با دستگاه‌های الکترونیکی بدون دلیل مشروع، کرامت انسانی را زیر سوال می‌برد و می‌تواند مصداق رفتار غیرانسانی باشد.

حق آزادی حرکت و ورود براساس ماده ۱۲ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی: رد ورود علی‌رغم ویزای معتبر مانند داور سومالی و محدودیت‌های تردد برای تیم ایران، حق آزادی حرکت را نقض می‌کند؛ رد صلاحیت بدون شفافیت و تجدیدنظر ناکافی خلاف اصول روند عادلانه due process است.

مسئولیت فیفا تحت اصول راهنمای سازمان ملل در مورد کسب‌وکار و حقوق بشر: فیفا به‌عنوان نهاد تجاری-ورزشی موظف به جلوگیری از نقض حقوق از طریق زنجیره تأمین (میزبانی) است؛ عدم اعمال ابزار‌های کافی برای تضمین‌های الزام‌آور، مسئولیت آن را افزایش می‌دهد.

انتهای پیام/