سه گنج پنهان عرفه/ از «ایاک نعبد» تا نجات از آتش با دعا برای دیگران

حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش، استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با میزان به تبیین ابعاد مختلف روز عرفه پرداخت و پیام‌های ناب این روز بزرگ را در سه محور اصلی «بندگی و نیاز به خدا»، «اصلاح روابط با دیگران» و «ارتباط رحمت الهی با بخشش خطاها» تشریح کرد. 

حجت‌الاسلام سروش در پاسخ به این سؤال که فضای روز عرفه چه پیامی درباره «بندگی و نیاز به خدا» به ما می‌دهد؟، عرفه را روز «حضرت حق تعالی» و روز نیاز به خداوند متعال دانست و گفت: عرفه، بندگی نامش به خوبی انسان استفاده می‌کند که در رابطه با حضرت حق چه شرایطی را و چه حالی را باید داشته باشد. 

وی ادامه داد: سوره مبارکه بقره آیه ۱۹۸ در رابطه با عرفه و عرفات است؛ در این آیه شریفه خدا می‌فرماید: «ان کنتم من قبله نذارین». انسان قبل از اظهار بندگی در برابر حضرت حق تعالی، در واقع گم شده است یا راه گم کرده است؛ همین که به بندگی می‌رسد به راه رسیده و در قرار گرفته است. 

این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم افزود: ما همه وجودمان نسبت به حضرت حق تعالی نیازمند و فقیر است. قرآن شریف می‌فرماید: «یا ایها الناس انتم ال فقرا الی الله»؛ همه انسانها نیاز به او دارند و در هر فرصتی که برای آن‌ها پیش می‌آید باید اظهار نیاز کنند و خودشان را تأمین کنند از ناحیه ربانی، کمبودها و نیازهای خود را دریافت کنند. خصوصاً در روز مبارک عرفه که هم روز دعاست و هم روز استجابت دعا. 

این استاد حوزه با اشاره به روایتی از امام سجاد علیه‌السلام اظهار کرد: شیخ صدوق در کتاب «من لا یحضره الفقیه» نقل می‌کند که امام سجاد علیه‌السلام در روز عرفه دیدند شخصی اظهار نیاز می‌کند به دیگران -به تعبیر ما گدایی می‌کند- حضرت فرمودند: «ویحک»؛ ای وای بر تو! غیرک، غیر الله تسئل فی‌ها الیوم؟ آیا در چنین روزی -روز عرفه- به درگاه خدا مراجعه نکردی و کشکول گدایی خودت را به محضر ربوبی نبردی؟. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در توصیف بنده حقیقی خاطرنشان کرد: روز عرفه روزی است که انسان باید اظهار بندگی کند، «ایاک نعبد» بگوید، «ایاک نستعین» بگوید و با قلب آماده‌ای برای بندگی، نسبت به ساحت مقدس ربوبی نیاز خود را به خدا عرضه کند. بنده آن کسی است که تمام اختیار خود و انتخاب خود را به ارباب خود محول می‌کند. انسانی بنده است که در مقابل اراده خدا اراده‌ای ندارد، در مقابل خواسته خدا خواسته‌ای ندارد؛ چنین انسانی به مقام بندگی رسیده است. 

این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم در بخش دوم سخنان خود در پاسخ به این سوال که چگونه می‌توان از فرصت روز عرفه برای اصلاح روابط با دیگران استفاده کرد، گفت: عرفه نه تنها ما را به معرفت الله باید نزدیک کند، به شناخت خدا، به انس با خدا، با ارتباط با حضرت حق؛ بلکه عرفه که از ماده معرفت و شناخت گرفته شده، ما را باید در رابطه با روابطمان با سطح جامعه، در مرحله اول با خانواده، در مرحله بعد با افراد دیگر جامعه، یک روابط دوستانه، یک روابط زیبایی، اخلاق و ادب قرار بدهد. 

وی به حدیثی از امام کاظم علیه‌السلام اشاره کرد و افزود: این نکته بسیار مهمی است؛ در همین روز عرفه حدیثی از امام کاظم علیه‌السلام داریم که این روایت ارتباط بین عرفه و یک جامعه متعالی، بین عرفه و کسانی که اهل دعای عرفه، اهل مناجات و عبادت در روز عرفه هستند با جامعه را نشان می‌دهد. مرحوم کلینی در کتاب اصول کافی نقل می‌کند که امام هفتم علیه‌السلام فرمودند: «کفی من دعا لأخیه بظهر الغیب نودی من العرش». امام کاظم علیه‌السلام می‌فرمایند اگر کسی دعا کند و در این دعا دوستان خودش، برادران مؤمنش را شریک کند، برای آن‌ها دعا کند -در حالی که آن‌ها نیستند و این شخص برای آن‌ها دعا می‌کند- از ناحیه عرش الهی ندا می‌شود که این دعاکننده، چندین برابر آنچه که برای یک مؤمن، برای فرد دیگری از خدا خواسته، خداوند متعال به شما عنایت خواهد کرد. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش نتیجه‌گیری کرد: از این روایت این نتیجه را می‌گیریم که در روز عرفه برای دوستان، برای اقوام و خویشانمان، برای مسلمانان جهان، برای یکدیگر دعا کنیم و اصلاً دعا برای آن‌ها را مقدم بر دعای خودمان قرار بدهیم تا این توفیق را داشته باشیم که خداوند متعال از ناحیه غیب، چندین برابر نتایج همان دعایی که برای دیگران کردیم را برای خود ما مقدر بفرماید. 

وی خاطرنشان کرد: هم در روز عرفه برای جامعه، برای شهروندان، برای خویشان دعا کنیم و هم از نام عرفه که ما را رهنمود به معرفت می‌کند تلاش کنیم که در هر نقطه‌ای که هستیم پله‌ای بالاتر، درجه‌ای بالاتر، بلکه پله‌های بالاتر، درجات بالاتر را طی کنیم برای ارتباطات معرفتانه، محبت و مهرورزی با جامعه خودمان با افرادی که در طول روز با آن‌ها ارتباط داریم. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در پاسخ به این پرسش که چه ارتباطی بین رحمت الهی در روز عرفه و بخشش خطاهای بندگان وجود دارد، گفت: سوره مبارکه بقره آیه ۱۹۸ می‌فرماید: «من عرفات فذکر الله». در عرفه و در عرفات، نقطه مرکزی و نقطه عطف این است که انسان ذکر الهی کند. ذکر یک معنای اولی او ذکر گفتن است، اما «فذکرالله» به معنای یاد خداست، از رحمت الهی و از اینکه خداوند متعال بندگانش و انسانها را مورد دعوت قرار داده در این روز عرفه. رحمت ویژه‌ای برای روز عرفه نسبت به کسانی که یاد خدا می‌کنند قرار داده شده است. 

وی ادامه داد: خصلت روز عرفه در رابطه با رحمت الهی بسیار مهم است و آن این است که هر مقداری در روزهای دیگر سال و شب‌های دیگر، رحمت الهی به سمت بندگانش سرازیر می‌شود، اما نزول رحمت الهی در عرفه نسبت به بندگان اعم از اینکه این رحمت باعث بخشش گناهان بندگان و انسان‌ها بشود یا این رحمت باعث استجابت دعای دعاکنندگان بشود؛ به هر جهت در روز عرفه این رحمت الهی بسیار سرشار است و هر کسی را که کوچکترین یا کمترین رابطه‌ای با حضرت حق پیدا کند، حتماً مشمول رحمت الهی می‌شود. 

این استاد حوزه به روایتی از پیامبر اکرم (ص) اشاره کرد و اظهار کرد: پیامبر مادری را دید که فرزند کوچک خود را به کمرش و به دوشش با چادر وصل کرده بود و مشغول پختن نان بود. شعله تنور وقتی که بیرون از تنور می‌آمد، این مادر -خم می‌شد- که نان و خمیر را به تنور بچسباند، تلاش می‌کرد که صورت این بچه کوچکش تماس با حرارت پیدا نکند. پیامبر این جریان را داشت می‌دید و منقلب شد. وقتی از علت منقلب شدن پیامبر سؤال کردند، پیامبر فرمود: خدای رحیم، رحمتش از این مادر نسبت به این طفل نسبت به بندگانش خیلی بیشتر است. مادری که اجازه نمی‌دهد حرارت این آتش به صورت بچه کوچکش نزدیک بشود، صورت خودش را حائل بین حرارت و صورت فرزندش می‌کند؛ خداوند رحمت وسیعی دارد که خیلی بیش از این است و چه بسا قابل مقایسه نیست. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در توصیف عظمت این رحمت در روز عرفه گفت: این رحمت وسیع الهی که در این روایت بیان شد، در روز عرفه به چند برابر می‌رسد. به تعبیر استاد ما، حضرت علامه حسن‌زاده آملی: خدایا عالم به رحمتش! رحمت به توان رحمت. یک وقت می‌گوییم دو برابر، یک وقت می‌گوییم سه برابر؛ رحمت خداست؟ صد برابر؟ نه! ایشان می‌فرمود: رحمت الهی به توان رحمت؛ یعنی بی‌حد و اندازه است. 

وی در پایان به کلامی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام اشاره کرد و افزود: از اینجاست که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «من النار من یوم عرفه». هیچ روزی نیست در طول سال مانند روز عرفه که خداوند متعال کسانی را که بر اساس اعمال زشت‌شان، اخلاق ناپسندشان گرفتار آتش هستند، خداوند اینها را از آتش رها می‌کند. از آتش نجات؛ روزی است که بیشترین نجات پیداکنندگان از عذاب الهی رقم می‌خورد. 

انتهای پیام/