خاطره علی میرفتاح از توصیه رهبر شهید برای مطالعه «بینوایان»

علی میرفتاح هنرمند و روزنامه‌نگار در نشست «رمان و عالم مدرن؛ اشراف رهبر شهید بر ادبیات مدرن» که عصر امروز (پنج‌شنبه) در باغ کتاب تهران برگزار شد، گفت: ادبیات داستانی و رمان در شناخت عمیق جوامع و فرهنگ‌ها، اهمیت ویژه دارند چراکه مطالعه ادبیات می‌تواند تصویری دقیق‌تر از فرهنگ‌ها و ملت‌ها ارائه دهد.

این روزنامه‌نگار پیشکسوت با اشاره به حضور گسترده مردم در باغ کتاب تهران و استقبال از برنامه‌های فرهنگی گفت: هر بار که به این مجموعه می‌آیم و حضور مردم، به‌ویژه خانواده‌ها و طبقه متوسط را می‌بینم که برای خرید کتاب و شرکت در برنامه‌های فرهنگی وقت می‌گذارند، بسیار خوشحال می‌شوم. دیدن صف‌های طولانی برای خرید کتاب و حضور گسترده مخاطبان نشان می‌دهد جامعه ما دچار افسردگی فرهنگی نشده و همچنان علاقه به کتاب و فرهنگ در میان مردم زنده است.

وی افزود: شهرداری و دستگاه‌های فرهنگی باید از چنین فضاهایی خرسند باشند و برگزاری برنامه‌های فرهنگی را غنیمت بدانند. چنین فعالیت‌هایی می‌تواند به تقویت فرهنگ مطالعه در جامعه کمک کند و فضای فرهنگی شهر را پویاتر سازد.

میرفتاح در ادامه با اشاره به نگاه گذشته به ادبیات داستانی گفت: در سال‌های ابتدایی فعالیت فرهنگی‌ام، رمان چندان جدی گرفته نمی‌شد. حتی در برخی کتابفروشی‌ها رمان‌ها در دسته‌بندی کتاب‌های مهم قرار نمی‌گرفتند و بسیاری از افراد هم از اینکه بگویند رمان می‌خوانند خجالت می‌کشیدند. گویی داستان و رمان صرفاً امری سرگرم‌کننده تلقی می‌شد. اما به مرور نویسندگان و جریان‌های ادبی توانستند این نگاه را تغییر دهند و جایگاه ادبیات داستانی را در فرهنگ کتاب‌خوانی ارتقا دهند.

این هنرمند با تأکید بر نقش ادبیات در شناخت جهان اظهار کرد: در گذشته بسیاری از ما از طریق رمان‌ها می‌فهمیدیم در جهان چه می‌گذرد. ادبیات درهایی از معرفت را به روی انسان باز می‌کند که در شرایط عادی شاید دستیابی به آن دشوار باشد. خواندن داستان و رمان باعث می‌شود انسان با تجربه‌های انسانی و زیست اجتماعی در فرهنگ‌های مختلف آشنا شود.

وی ادامه داد: از طریق کتاب با جهان‌های بسیاری آشنا می‌شویم. شناخت یک سرزمین در دنیای واقعی نیازمند زمان، هزینه و امکانات زیادی است، اما در ادبیات گاهی احساس می‌کنیم با آن شهرها و آدم‌ها زندگی کرده‌ایم و فضای آن جامعه را لمس کرده‌ایم.

این مستندساز با اشاره به نقش شهرها در ادبیات جهان گفت: برخی شهرها در ادبیات به یک جهان مستقل تبدیل شده‌اند. برای مثال درباره پاریس رمان‌های فراوانی نوشته شده است؛ از کافه‌ها و خیابان‌ها گرفته تا متروها و گالری‌ها. به همین دلیل وقتی فردی وارد پاریس می‌شود، احساس می‌کند پیش از آن بارها این شهر را در کتاب‌ها تجربه کرده است.

میر‌فتاح در ادامه با اشاره به وضعیت ادبیات شهری در ایران گفت: ما رمان‌های شاخصی که بتوانند زندگی شهری تهران را با همه جزئیات روایت کنند، نداریم. تهران با همه خیابان‌ها، متروها، محله‌ها و آدم‌هایش ظرفیت بزرگی برای روایت داستانی دارد و لازم است نویسندگان بیشتر به این فضا توجه کنند تا قصه زندگی انسان در این شهر نوشته شود.

وی با بیان اینکه رمان‌ها گاه شناختی عمیق‌تر از کتاب‌های نظری به مخاطب می‌دهند، گفت: اگر آثار نویسندگانی مانند داستایوفسکی، تورگنیف، گنچاروف یا بولگاکف را بخوانیم، می‌توانیم تحولات اجتماعی و فکری روسیه را بهتر درک کنیم. برای مثال در رمان‌هایی مانند «دل سگ» یا «مرشد و مارگاریتا» می‌توان نشانه‌هایی از فضای اجتماعی و سیاسی روسیه را مشاهده کرد.

میر‌فتاح افزود: گاهی مطالعه یک رمان تصویری روشن‌تر از یک جامعه ارائه می‌دهد تا بسیاری از کتاب‌های نظری در حوزه جامعه‌شناسی یا سیاست. ادبیات به دلیل آنکه با تجربه انسانی سروکار دارد، لایه‌هایی از واقعیت اجتماعی را آشکار می‌کند که در متون نظری کمتر دیده می‌شود.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از ادبیات جهان گفت: درباره برده‌داری در آمریکا شاید در کتاب‌های تاریخ مطالبی خوانده باشیم، اما رمان‌هایی که درباره این موضوع نوشته شده‌اند تجربه انسانی آن دوران را با جزئیات بیشتری روایت می‌کنند. همین ویژگی باعث می‌شود ادبیات بتواند فهم عمیق‌تری از پدیده‌های تاریخی و اجتماعی ایجاد کند.

این روزنامه‌نگار در ادامه با اشاره به اهمیت مطالعه ادبیات در میان نخبگان گفت: بسیاری از کسانی که تلاش کرده‌اند غرب را تنها از طریق فلسفه یا متون نظری بشناسند، تصویر دقیقی از آن به دست نیاورده‌اند.

در مقابل کسانی که با جدیت و معرفت به سراغ رمان‌ها رفته‌اند، درک عمیق‌تری از فرهنگ‌ها و جوامع پیدا کرده‌اند.

وی همچنین با اشاره به علاقه برخی شخصیت‌های تاریخی به مطالعه ادبیات گفت: نقل شده است که ناپلئون به دلیل لهجه و جایگاه اجتماعی‌اش برای جبران این موضوع به مطالعه گسترده روی آورد و رمان‌های زیادی می‌خواند. گفته می‌شود بسیاری از الهام‌های ذهنی او حتی در تصمیم‌های راهبردی‌اش از دل همین مطالعات ادبی شکل می‌گرفت.

میر‌فتاح در بخش دیگری از سخنان خود به نسبت ایران و غرب پس از انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: با وقوع انقلاب اسلامی، نوعی تقابل میان ایران و غرب شکل گرفت. از همان ابتدا اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها انقلاب را دشمن خود تلقی کردند و در مقابل در ایران نیز نگاه انتقادی شدیدی نسبت به غرب شکل گرفت. اما مسئله این بود که ما شناخت دقیقی از یکدیگر نداشتیم.

وی ادامه داد: شناخت ملت‌ها از یکدیگر تنها از مسیر سیاست یا تحلیل‌های نظری به دست نمی‌آید. ادبیات می‌تواند در این زمینه نقش مهمی ایفا کند. برای مثال در گذشته برخی پژوهشگران غربی برای شناخت جامعه ایران به سراغ آثار ادبی می‌رفتند و کتاب «حاجی بابای اصفهانی» را می‌خواندند تا تصویری از جامعه ایرانی به دست آورند.

میر‌فتاح با اشاره به اهمیت مطالعه در میان چهره‌های فرهنگی و سیاسی گفت: در کشور ما نیز برخی از چهره‌های فرهنگی و سیاسی توجه جدی به مطالعه داشته‌اند. رهبر شهید انقلاب از جمله افرادی هستند که علاقه زیادی به کتاب دارند و هزاران جلد کتاب خوانده‌اند اما این حجم مطالعه در میان سیاسیون ما وحود ندارد. 

وی در ادامه خاطره‌ای در این باره نقل کرد و گفت: اوایل انقلاب یکی از مسئولان برایم تعریف می‌کرد که آیت‌الله خامنه‌ای کتابی به او دادند و با تأکید گفتند این کتاب را بخوان. وقتی پرسیدم چه کتابی بود، گفت «بینوایان» اثر ویکتور هوگو. پرسیدم آن را خواندی؟ گفت متأسفانه به دلیل گرفتاری‌های آن دوره و مشغله‌های فراوان نتوانستم آن را بخوانم و بعداً کتاب را پس دادم. همین خاطره نشان می‌دهد که توجه ایشان به مطالعه و ادبیات تا چه اندازه جدی بوده است.

میر‌فتاح در پایان گفت: اگر جامعه‌ای بخواهد شناخت عمیق‌تری از خود و جهان داشته باشد، باید ادبیات را جدی بگیرد. رمان‌ها و داستان‌ها می‌توانند افق‌های تازه‌ای برای فهم انسان و جامعه بگشایند و به همین دلیل ادبیات جایگاهی مهم در شکل‌گیری شناخت فرهنگی و اجتماعی دارد.

انتهای پیام/