بحران چهل‌سالگی یا مقاومت جمعی؟ نگاهی جامعه‌شناختی و روان‌کاوانه به آرامبخش

تحلیل روان‌شناختی فیلم «آرامبخش»، آن را فراتر از یک تصمیم شخصی می‌بیند. اقدام آرام را می‌توان پاسخی به بحران میانسالی و جست‌وجوی معنا در زندگی قلمداد کرد. او که خود قربانی ساختار خانواده و انتقال دردهای حل‌نشده کودکی (جدایی از والدین) است که در پی بازتولید الگوی خانواده‌ای امن برای خود است. این تقلا، نوعی تلاش برای التیام زخم‌های ناشی از نداشتن دلبستگی ایمن است. 

با این حال، ذهنیت او درگیر تعارض است، صحنه رویای پایانی، خانه در حال سوختن و خانواده شاد به زیبایی این دوگانگی را نشان می‌دهد؛ هم آرزوی یک کانون ایده‌آل و هم ترس از فروپاشی و تکرار درد. این تصویر، بیش از آنکه نشانی از پایان خوش باشد، نمایشی از امیدها و هراس‌های درهم تنیده شخصیت است. 

از نگاه جامعه‌شناسی، فیلم نقدی تلویحی اما واضح بر نهادهای کنترل‌گر اجتماعی است. خانواده، به عنوان اصلی‌ترین نهاد حفظ هنجارها، با مخالفت شدید خود نشان می‌دهد که چگونه انتخاب‌های خارج از چارچوب‌های سنتی (مادری بدون ازدواج رسمی) سرکوب می‌شوند. اینجا، خانواده نه پناهگاه، که بازوی اجرایی نظارت اجتماعی است. فیلم، جامعه را در حالی به تصویر می‌کشد که فرد را در چارچوب نقش‌های از پیش تعیین شده جنسیتی و خانوادگی تعریف می‌کند و هرگونه انحراف را برنمی‌تابد. 

رفتار سرد و معامله‌گرایانه شخصیت امین (صابر ابر) و طلاق سریع، بیش از آنکه ضعف فیلمنامه باشد، می‌تواند نمادی از ناکار آمدی و ریاکاری نهادهای سنتی مانند ازدواج مصلحتی در پاسخ‌گویی به نیازهای عاطفی و انسانی مدرن باشد. فیلم به شکلی ظریف نشان می‌دهد که گاه مقاومت در برابر فشار برای بازگرداندن کودک، شکلی از مقاومت مدنی در برابر هنجارهای تحمیلی است. 

با اتکا به نظریه‌های سینمایی و در چارچوب تحلیل جامعه‌شناسی فیلم، آرامبخش را می‌توان در امتداد سنتی از سینمای ایران دید که دغدغه بازتاب واقعیت‌های اجتماعی دارد. این فیلم با تمرکز بر یک موضوع خاص در پی ایجاد همذات‌پنداری با مخاطب از طریق نمایش تضادهاست. از منظر نشانه‌شناسی، فیلم از نمادهای قدرتمندی استفاده می‌کند. کودک به مثابه امید و آینده‌ای نو، مخالفت خانواده به مثابه سنگ‌های پیش پای آرام و رویای پایانی به مثابه تصویر آرمانی و درعین‌حال شکننده رهایی. 

ریتم ملایم و دوربین‌های نسبتاً ایستای فیلم، فضایی از روزمرگی و فشار خاموش را بازسازی می‌کند که آرام در آن محاصره شده است. هرچند که ضعف در پرداخت فرعی‌ترین شخصیت‌ها (مانند ایمان) و جمع‌بندی شتاب زده، از عمق بخشی به همه لایه‌های این تضادها می‌کاهد. 

در مجموع، آرامبخش تلاشی قابل احتراق برای واکاوی یک مسئله پیچیده اجتماعی-روان‌شناختی است. این فیلم از طریق شخصیت محوری خود، تقاطع روان زخم‌خورده فرد، سازه‌های سخت جان جامعه و امکان بازنمایی این تنش در قالب سینما را به تصویر می‌کشد. اگرچه در پرداخت برخی جنبه‌های فرعی و رسیدن به فرجامی سینمایی‌تر کاستی دارد، اما به دلیل پرداختن به مضمون استقلال زنانه، حق انتخاب و نقد نهادهای سنتی، اثری است که گفت‌وگوی اجتماعی را در بستری سینمایی پیش می‌برد و زمینه را برای تحلیل‌های نظری متعدد فراهم می‌سازد. 

انتهای پیام/