مسئولیت دانشگاه؛ نه انسداد و نه هیجان/ مسئولیت اجتماعی دانشگاه در مواجهه با مسائل کلان ملی/ آزادی بیان در پرتوی حاکمیت قانون

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری خطاب به دانشگاهیان در بیانیه‌ای ضمن تاکید بر آزادی بیان در پرتوی حاکمیت قانون اعلام کرد: 

در زمانه‌ای که شرایط اقتصادی برای مردم سخت شده، اختلاف نظر‌ها شدت گرفته، و دشمنان ایران مترصد به کمین نشسته‌اند، دانشگاه ایرانی می‌تواند پناه عقلانی جامعه باشد. نهادی که هم نفس به نفس مردم شریف عمیقا درد مشکلات مردم را دارد و هم می‌داند که توسعه و آینده ایران نه از به جان هم افتادن نیرو‌های اجتماعی متفاوت بلکه؛ از به رسمیت شناختن این تفاوت‌ها، یافتن مسیر‌های عقلانی برای عبور از مشکلات، هشیاری در مقابل دشمنان ایران و اصلاح شیوه‌های حکمرانی ممکن می‌شود.

دانشگاه ایرانی، نهاد آگاهی و عقلانیت جامعه و وجدان خودآگاه آن است؛ از این‌رو همواره بازتاب‌دهنده خودآگاهی تاریخی، دغدغه‌ها، آمال و صدای جامعه ایران با همه تکثر و تنوع آن بوده است. دانشگاه نه‌تنها نهاد تولید علم، بلکه عرصه تعامل، گفت‌و‌گو و تأمل جمعی ایرانیان درباره خیر عمومی است. گفت‌و‌گو‌هایی که با به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌ها، مباحثه علمی درباره اختلافات و شکل‌گیری نوعی توافق اجتماعی نسبی یاری می‌رساند. بر همین اساس، بر نکات زیر تأکید می‌شود:

۱. دانشگاه به‌مثابه نهاد عقلانیت، عدالت و گفت‌وگوی مسئولانه

دانشگاه نهادی است که به‌طور نسبی فارغ از سوگیری‌های منافع طبقاتی و قشری و هیجانات زودگذر عمل می‌کند و در عین حال به ارزش‌های بنیادینی، چون عدالت، حقیقت، آزادی، تحمل و احترام متقابل و میهن‌دوستی متعهد است. از این‌رو، در هنگام بروز دغدغه‌های جمعی، واکنش دانشگاه امری طبیعی و ضروری است؛ با این انتظار که این واکنش‌ها عقلانی، متعهدانه، علمی و به‌دور از هیجان‌زدگی باشد. ایفای نقش بی‌بدیل دانشگاه در گرو پایبندی به این ارزش‌هاست و صیانت از آنها ـ همانند صیانت از قواعد بازی در هر میدان اجتماعی ـ امری بنیادین و راهبردی برای حفظ کیان نهاد علم به‌شمار می‌رود. هرگونه نقض این ارزش‌های راهبردی، حتی به بهانه یک مسئله خاص، می‌تواند در بلندمدت به کارکرد‌های بنیادین دانشگاه آسیب وارد کند. احترام به فضای هنجاری دانشگاه، در درجه نخست مسئولیت دانشگاهیان و در عین حال انتظار جامعه از آنان است.

۲. تکثر اندیشه‌ها در چارچوب هنجار‌های آکادمیک

مدیریت آموزش عالی خود را موظف می‌داند در چارچوب مسئولیت اجتماعی دانشگاه، نخست زمینه طرح دیدگاه‌ها و نظرگاه‌های متنوع را فراهم آورد و دوم، از جریان‌ها و کنشگران فکری و اجتماعی بخواهد که با رعایت ارزش‌های بنیادین نهاد علم، دیدگاه‌های خود را با ادبیات و هنجار‌های آکادمیک بیان کنند؛ دگرپذیر باشند و بدون اهانت یا بیان غیرآکادمیک، رویکرد‌ها و دغدغه‌های خویش را توضیح دهند.

۳. آزادی بیان در پرتو حاکمیت قانون

صیانت هم‌زمان از آزادی بیان و التزام به قانون، دو اصل مکمل و تفکیک‌ناپذیرند که باید توأمان محقق شوند. حاکمیت قانون، ارزشی بنیادین و معتبر است که آزادی‌خواهان ایران طی دهه‌ها برای تحقق آن تلاش کرده‌اند. در همین چارچوب، مدیریت دانشگاه می‌تواند هم از ظرفیت‌های قانونی برای پاسداشت آزادی بیان بهره گیرد و هم چارچوب‌های حقوقی لازم را برای حمایت از جامعه دانشگاهی، به‌ویژه دانشجویان، فراهم آورد. هیچ تضمین و پشتوانه‌ای مهم‌تر از قانون و ظرفیت‌های قانونی موجود برای حفاظت از دانشگاهیان- حتی در جهت نقد قانون- وجود ندارد. از این‌رو، مدیریت دانشگاه‌ها باید در جهت فعال‌سازی سازوکار‌های قانونی بیان اعتراض تلاش کنند و در مقابل، دانشجویان معترض نیز با عمل در چارچوب قانون، امکان بهره‌مندی از حمایت دانشگاه را فراهم آورند.

۴. مسئولیت اجتماعی دانشگاه در مواجهه با مسائل کلان ملی

شرایط دشوار اقتصادی، وضعیت نامناسب معیشتی مردم و همچنین مسائل اساسی‌ای، چون بحران انرژی و بحران آب، امروز در شمار مهم‌ترین دستورکار‌های دانشگاه‌های کشور قرار دارند. در راستای مسئولیت اجتماعی دانشگاه، بسیاری از دانشگاه‌های کشور مأموریت یافته‌اند که به‌طور مستقیم درگیر حل این مسائل شوند. برای نمونه بحران آب، بحران دریاچه ارومیه و ناترازی انرژی، هر یک به‌عنوان مأموریت اصلی به برخی از دانشگاه‌های برتر کشور واگذار شده است. این روند به‌صورت مستمر و با پیگیری شخص رئیس‌جمهور محترم در حال انجام است.

۵- صیانت از حریم دانشگاه و سامان‌دهی قانونی اعتراضات

از مدیریت دانشگاه‌ها انتظار می‌رود در مواجهه با اعتراضات، نخست زمینه‌های قانونی بیان مطالبات را فعال سازند و دوم، از حریم دانشگاه، ارزش‌های آن و کرامت جامعه دانشگاهی صیانت کنند. همچنین، نهاد دانشگاه در مواجهه با اعتراضات اجتماعی، مسئولیتی دوگانه و خطیر بر عهده دارد: از یک سو، به عنوان کانون عقلانیت، باید با فراهم آوردن فضایی امن و منطقی، به تحلیل ریشه‌های اعتراضات بپردازد و با دوری از شتاب‌زدگی‌های سیاسی، به ارایه راه حل‌های مسئولانه بپردازد. از سوی دیگر، دانشگاه مسئول است در قبال جامعه و آرامش ملی، نه با سکوت یا تقابل، بلکه با ایفای نقش واسطه‌گری آگاهانه و ارائه راه‌حل‌های مبتنی بر پژوهش، به تعدیل تنش‌ها کمک نماید.

۶- هشیاری دانشگاه در شرایط پیچیده داخلی و بین‌المللی و ضرورت گفت‌وگوی ملی

جامعه ایران امروز، هم به‌سبب برخی مسائل داخلی به ویژه شرایط اقتصادی مردم و هم در نتیجه فروپاشی نظم نمادین بین‌المللی؛ وضعیتی که دیگر ابرقدرت‌ها بدون هیچ تظاهری به تجاوز، کشتار و نقض اصول بنیادین حقوق بین‌الملل اقدام می‌کنند و بی‌پروا به تجاوز‌های خود مباهات نیز می‌کنند؛ در وضعیتی پیچیده قرار گرفته است. امروز دشمنان ایران در پی سوء‌استفاده از اختلافات داخلی هستند. در چنین شرایطی، از آحاد جامعه دانشگاهی انتظار می‌رود با هشیاری و درک این پیچیدگی‌ها عمل کنند. نه انسداد فضای سخن و آزادی و نه واکنش‌های خشم‌آلود و هیجانی هیچکدام راه حل مشکلات امروز نیست. طرح عقلانی چالش‌ها، همراه با دگرپذیری و گفت‌وگوی ملی درباره مسائل اساسی، تنها مسیر برون‌رفت از وضعیت موجود است و دانشگاه آمادگی دارد بستر و میانجی چنین فرایندی باشد.

انتهای پیام/