سینمای دفاع مقدس در آستانه تحول

سینمای دفاع مقدس در ایران از معدود ژانرهایی است که می‌توان گفت بیش از چهار دهه به‌صورت مستمر حضور داشته و همواره بخشی از هویت سینمای پس از انقلاب را شکل داده است. از نخستین سال‌های پس از جنگ تحمیلی، فیلمسازان ایرانی کوشیده‌اند روایت‌هایی از جبهه، ایثار، شهادت و مقاومت را بر پرده سینما ثبت کنند؛ روایت‌هایی که در دهه‌های ابتدایی، عمدتاً بر عملیات‌ها، نبردهای میدانی و قهرمانان جمعی تمرکز داشتند. برای نمونه می‌توان به فیلم‌های «دیار عاشقان» در دومین دوره و «مهاجر» در هشتمین دوره جشنواره ملی فیلم فجر اشاره کرد. بی‌تردید این آثار در آن مقطع زمانی، به دلیل تازگی تجربه هشت سال دفاع مقدس، با استقبال ویژه مخاطبان روبه‌رو شدند. 

با گذشت زمان و افزایش فاصله جامعه از سال‌های جنگ، جشنواره ملی فیلم فجر شاهد آثاری بود که دچار تحول شده و تلاش می‌کردند خود را با روحیه نسل جوانی که تجربه مستقیمی از جنگ نداشت، همسو کنند. از دهه هشتاد به بعد، نگاه فیلمسازان به‌تدریج از «جنگ به‌عنوان یک واقعیت نظامی» به «جنگ به‌عنوان یک تجربه انسانی» تغییر یافت؛ تغییری که به شکل‌گیری موجی از فیلم‌های شخصیت‌محور انجامید. آثاری که به‌جای تمرکز صرف بر خط مقدم، به زندگی فردی رزمندگان، فرماندهان، خانواده‌ها و حتی پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ پرداختند. 

در سال‌های اخیر، به‌ویژه در جشنواره ملی فیلم فجر، این گرایش شخصیت‌محور بیش از گذشته پررنگ شده است؛ برای مثال می‌توان به فیلم‌های «اشک هور» و «صیاد» که در چهل‌وسومین جشنواره ملی فیلم فجر به نمایش درآمدند اشاره کرد؛ آثاری که با بازسازی مقاطع خاصی از زندگی شخصیت‌ها و تمرکز بر تصمیم‌های سرنوشت‌ساز آن‌ها، به یکی از قالب‌های محبوب سینمای ایران تبدیل شده‌اند. 

اما از سال ۱۴۰۴ به بعد، شرایط تازه‌ای شکل گرفت؛ تنش نظامی دوازده‌روزه ایران و اسرائیل به موضوعی بدل شد که جامعه ایران را در آستانه تجربه‌ای ملموس از جنگ قرار داد. این نزدیکی و مجاورت، زمینه‌ای فراهم کرده است که فیلمسازان ایرانی بتوانند تمرکز بیشتری بر آن داشته باشند و با استقبال مخاطبان در گروه‌های سنی مختلف مواجه شوند. پرداخت سینمایی به جنگ دوازده‌روزه این ظرفیت را ایجاد می‌کند که ژانر دفاع مقدس از چارچوب‌های آشنای پیشین خارج شده و وارد فضایی تازه و متفاوت نسبت به چهار دهه گذشته شود. 

در همین راستا، منوچهر شاهسواری، دبیر چهل‌وچهارمین دوره جشنواره ملی فیلم فجر، نیز در مراسم رونمایی از پوستر این دوره، استقرار دبیرخانه دائمی جشنواره را نشانه‌ای از تغییر در مسیر چهل‌وسه‌ساله این رویداد دانست و تأکید کرد: «باید با نسل جوان فیلمساز به گونه‌ای دیگر سخن گفت و آداب ارتباط با این نسل را بازنگری کرد. 

با توجه به این رویکرد، امیدواری مخاطبان جشنواره ملی فیلم فجر نسبت به تنوع ژانری بیشتر در چهل‌وچهارمین دوره، نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته است. حتی می‌توان امیدوار بود که امسال شاهد آثاری باشیم که جنگ و دفاع مقدس را به‌صورت تلفیقی با ژانرهایی چون تریلر سیاسی، معمایی و حتی اجتماعی روایت کنند. 

البته در گذشته نیز جشنواره ملی فیلم فجر شاهد خلاقیت‌هایی از سوی فیلمسازان ایرانی بوده است که تلاش کردند ژانر دفاع مقدس را از زاویه‌هایی متفاوت، از جمله با رویکرد طنز، به تصویر بکشند؛ برای مثال می‌توان به فیلم «لیلی با من است» در چهاردهمین و پانزدهمین دوره و مجموعه فیلم‌های «اخراجی‌ها» در بیست‌وپنجمین و بیست‌وششمین دوره جشنواره فیلم فجر اشاره کرد. 

سینمای دفاع مقدس در آستانه چهل‌وچهارمین جشنواره ملی فیلم فجر، بیش از هر زمان دیگری در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند ضمن حفظ پیوند خود با ریشه‌های هویتی و تاریخی، با زبان و دغدغه‌های امروز جامعه نیز وارد گفت‌وگو شود. تنوع در روایت، نگاه‌های تازه و تجربه قالب‌های ژانری متفاوت، این امکان را فراهم کرده است که دفاع مقدس نه‌تنها به‌عنوان یادآور گذشته، بلکه به‌مثابه بخشی زنده و پویا از سینمای معاصر ایران بازتعریف شود؛ مسیری که می‌تواند آینده این ژانر را در سینمای ایران با افق‌هایی تازه همراه سازد. 

انتهای پیام/