بنیان‌گذاران مدارس نوینِ ایران را بشناسید

به گزارش گروه فضای مجازی ، تاریخ پر است از سرگذشت مردان و زنانی که پایه گذار و ترویج دهنده فرهنگ بوده اند و در این بین، ایرانیان جایگاه ویژه‌ای دارند؛ تا جایی که کتاب‌های ابن سینا، رازی و ابوریحان بیرونی تا سه قرن پیش، کتاب درسی مدارس عالی غرب بوده است.

این تعالی علمی مرهون وجود مدارسی است که حتی از دل دور افتاده‌ترین روستاها، دانشمندان بزرگی را تربیت کرده است. اولین مدرسه جدید در ایران توسط فردی به نام «پرکینز» در سال ۱۲۱۷ خورشیدی تاسیس شد که به دنبال این موج جدید در آموزش و پرورش کشور، مدارس دیگری با همت اشخاص صاحب نام تاریخ دایر شدند. مدرسه دارالفنون سرآمد این مدارس است که با تلاش‌های خستگی ناپذیر امیرکبیر به وجود آمد.

اما تمامی این مدارس کمابیش به آموزش‌های عالی اختصاص داشتند و منحصر به فرزندان اعیان و اشراف بودند. اولین مدرسه ابتدایی که تمامی اقشار جامعه از آن بهره‌مند شدند با همت «میرزا حسن رُشدیه» در سال ۱۲۶۶ خورشیدی در ایران تاسیس شد.

رُشدیه اهمیت نشر و توسعه فرهنگ را تا جایی می‌دانست که تمام عمر خویش را صرف اشاعه آن کرد. وی در این راه پر فراز و فرود، از حمایت افراد گوناگونی بهره جست. «امین الدوله» صدراعظم مظفرالدین شاه از جمله کسانی بود که به بار نشستن زحمات رُشدیه با حمایت امثال او محقق شد. روز معلم فرصت مناسبی است تا به این بهانه از سختی‌های رُشدیه در راه تاسیس اولین مدرسه ابتدایی کشور و همراهان وفادارش بگوییم و چهره مردی که عمر خود را صرف تعلیم و تربیت فرزندان ایران کرد، اما در گمنامی از دنیا رفت و آن طور که شایسته شخصیت ارزشمندش بود تکریم نشد، نمایان کنیم.

تحولی نوین در سیستم آموزش کشور

میرزا حسن رُشدیه از اهالی خوش نام تبریز بود که قصد داشت برای ادامه تحصیل از کشور خارج شود، اما با خواندن مقاله‌ای در روزنامه «اختر» که در آن از وضعیت اسفبار بی سوادی در ایران سخن گفته بود، از ادامه تحصیل منصرف شد و برای تحقیق و مطالعه در طرز تدریس الفبا و روش آموزش به دارالمعلمین بیروت که شهرت جهانی داشت رفت.

وی پس از آشنایی کامل با روش صحیح تدریس، اولین مدرسه ابتدایی ایرانی را به سبک جدید در سال ۱۲۶۲ خورشیدی در ایروان تاسیس کرد و موفق شد ظرف ۶۰ ساعت به نوآموزان خواندن و نوشتن بیاموزد. همین موضوع باعث محبوبیت مدرسه رُشدیه در بین مردم شد. تا پیش از این، کودکان پس از ۱۰ سال و با مشقت‌های فراوان تنها خواندن و نوشتن را می‌آموختند که این سختی‌ها باعث بیزاری کودکان از تحصیل شده بود و تنها افراد انگشت شماری باسواد بودند. شکل امروزی آموزش الفبا از ابداعات رُشدیه است. همچنین وی چندین کتاب برای آموزش صحیح کودکان تالیف کرده است.

راه یافتن شیوه جدید آموزش به ایران

پس از چهار سال اقامت رُشدیه در ایروان و مدیریت مدرسه‌ای که در آن جا تاسیس کرده بود، روزی ناصرالدین شاه در راه بازگشت از فرنگ به آن جا می‌رسد. رُشدیه از فرصت استفاده می‌کند و از ناصرالدین شاه می‌خواهد اجازه دهد در ایران نیز این گونه مدارس را تاسیس کند تا کودکان ایرانی از نعمت سواد بهره‌مند شوند. ناصرالدین شاه که از روش تدریس رُشدیه خوشش می‌آید با پیشنهاد وی موافقت می‌کند و رُشدیه همراه پادشاه، راهی ایران می‌شود.

در راه اطرافیان شاه که از مورد توجه قرار گرفتن رُشدیه احساس خطر می‌کنند با مکر و حیله ناصرالدین شاه را متقاعد می‌کنند که تاسیس دبستان به ضرر سلطنت وی است و به این ترتیب پای رُشدیه به تهران نمی‌رسد. رُشدیه که تصمیم راسخ گرفته بود تا هرطور شده در ایران مدرسه تاسیس کند، به تبریز باز می‌گردد و اصول صحیح تدریس را به عده‌ای از خویشاوندان باسواد خود می‌آموزد و اولین دبستان ایرانی را در سال ۱۲۶۶ خورشیدی تاسیس می‌کند.

پایمردی رُشدیه برای بقای مدرسه

تاسیس مدرسه توسط رُشدیه باعث شد تا دیگر کسی به سراغ مکتب داران که تا آن روز عهده دار آموزش کودکان بودند نرود و برخی از آن‌ها که پیشرفت مدرسه جدید را مخالف مصالح خود می‌دانستند با چوب و چماق به جان مدرسه، کودکان و معلمان افتادند. به این ترتیب رُشدیه مجبور به تعطیلی مدرسه و ترک تبریز شد. وی برای برپا نگه داشتن مدرسه خون دل‌ها خورد؛ تا جایی که حتی به جان وی سوء قصد شد، اما برای اعتلای فرهنگ، هرگز تسلیم نشد و دست از کوشش برنداشت. رُشدیه هفت بار در تبریز اقدام به تاسیس مدرسه کرد، اما هربار توسط مخالفانش هدف حمله قرار گرفت.

در یکی از این درگیری ها، تعدادی از کودکان مجروح شدند و یک کودک کشته شد. یک بار که وی از دست مهاجمان به مشهد پناه برده بود، اقدام به تاسیس مدرسه در آن جا کرد، اما باز هم از دست مخالفان در امان نبود و در پی درگیری دستش را شکستند و ماه‌ها در بستر بیماری بود. در این میان ناصرالدین شاه در پی یک سوء قصد، ترور شد و سلطنت به مظفرالدین میرزا ولیعهد تبریز رسید. میرزا علیخان امین الدوله صدراعظم مظفرالدین شاه رُشدیه را برای تاسیس مدرسه به تهران دعوت کرد. رُشدیه هم که تمام آمال و آرزویش تاسیس دبستان و توسعه آن در کشور بود، با اشتیاق تمام بلافاصله مدرسه تبریز را به برادرش سپرد و به سرعت عازم تهران شد. در سال ۱۲۷۵ خورشیدی اولین دبستان به سبک جدید در تهران تاسیس شد.

دوران آسودگی رُشدیه دوامی نداشت. مخالفان وجود مدرسه که حالا امین الدوله را سد راه خود می‌دانستند سعی در برکناری وی کردند و درنهایت نیز موفق شدند. امین الدوله مجبور به استعفا از صدارت شد، اما باز هم مخالفان آرام نگرفتند و شاه را تحریک کردند تا دستور بدهد امین الدوله از ایران برود. کوچ اجباری امین الدوله از ایران، مهم‌ترین یاور رُشدیه در برپا نگه داشتن مدرسه را از او گرفت. اتابک، جانشین امین الدوله مدرسه را رد پایی از حضور صدراعظم مغلوب می‌دانست و به همین دلیل تمام سعی خود را برای پاک کردن این اثر به کار بست. بار دیگر رُشدیه با مشکلات فراوان دست به گریبان شد، اما با تدبیر وی، همه نقشه‌های مخالفان نقش بر آب شد.

امین الدوله پس از رفتن از ایران باز هم با کمک نقدی از مدرسه حمایت می‌کرد و به پسرش معین الملک نیز وصیت کرد مکتب رُشدیه تهران را که یادگار وی است، حفظ کند. معین الملک در سال ۱۲۸۱ خورشیدی تصمیم گرفت مدیریت مدرسه را به شخص دیگری واگذار کند و رُشدیه که صلاح را در این می‌دید با این موضوع موافقت کرد. رُشدیه تا آخرین روز‌های عمر، زندگی خود را وقف تعلیم و تربیت کرد و اواخر عمرش کلاسی برای آموزش نابینایان تشکیل داد. پیش از این هم کلاسی برای سالمندان دایر کرده بود که به اکابر معروف است. علاقه وی به تعلیم و تربیت تا حدی بود که وصیت کرد مرا در محلی به خاک بسپارید که هر روز شاگردان مدارس از روی مزارم بگذرند و از این بابت روحم شاد شود. وی در سال ۱۳۲۳ خورشیدی در سن ۹۷ سالگی درگذشت و در قم به خاک سپرده شد.

سیر تحول آموزش در ایران

در گذشته کودکان معمولا از حدود پنج سالگی تحصیل را آغاز می‌کردند که این روند تا هشت سالگی و در خانه ادامه می‌یافت. بعد از آن، برایشان معلم سرخانه می‌گرفتند و کم کم وارد مکتب خانه می‌شدند. در مکتب خانه که آموزش‌ها بیشتر مبنای دینی داشت، معلم و شاگردان روی زمین می‌نشستند و خبری از میز و نیمکت و تخته نبود. ملاک میزان تحصیلات شاگردان، تعداد کتابی بود که خوانده اند و از آن‌ها امتحان گرفته نمی‌شد. اولین مدارس به سبک جدید در زمان محمد شاه قاجار توسط هیئت‌های اعزامی از کشور‌های اروپایی در ایران تاسیس شد.

پس از آن در سال ۱۲۳۰ خورشیدی مدرسه دارالفنون با زحمات ستودنی امیرکبیر افتتاح شد. مدارس تاسیس شده تا این زمان، در واقع موسسات آموزش عالی بودند و به نوعی دانشگاه آن زمان به حساب می‌آمدند. در مدرسه دارالفنون علوم و فنون جدید از جمله طب، پیاده نظام، سواره نظام و... آموزش داده می‌شد. با تاسیس اولین دبستان توسط رُشدیه، علاوه بر تغییر در شیوه آموزش که تحصیل را آسان کرده بود، شکل ظاهری مدارس نیز تغییر کرد. مدارس به میز و نیمکت و تخته مجهز شدند. به دانش آموزان ناهار داده می‌شد و در بین ساعات آموزش زنگ تفریح داشتند. تمامی شاگردان لباس یک شکل می‌پوشیدند که این امکانات برای دانش آموزان کم بضاعت رایگان بود. در پایان سال و با موفقیت دانش آموزان در امتحانات، جشن گرفته می‌شد و آن‌ها به پاس این موفقیت تشویق می‌شدند. به این ترتیب کودکان با اشتیاق بیشتری به تحصیل می‌پرداختند و افراد بیشتری از نعمت سواد بهره مند می‌شدند. با وجود تمام این تلاش‌ها باز هم همه کودکان باسواد نبودند و دولت هیچ گونه نظارتی بر نحوه آموزش نداشت تا آن که در سال ۱۲۹۰ خورشیدی مجلس شورای ملی قانون تعلیمات اجباری را تصویب کرد و پس از آن در سال ۱۳۰۰ خورشیدی قانون شورای عالی فرهنگ برای اداره امور کلیه مدارس تصویب شد.

خدمات فرهنگی خانواده رُشدیه

جمیله رُشدیه

جمیله رُشدیه در سال ۱۳۲۰ خورشیدی اولین کودکستان را در ساری و بابل افتتاح کرد. این موسسه اولین مدرسه مجهز به سرویس رفت و آمد کودکان بود. سپس دبستان پسرانه آزاده و دخترانه عفاف را تاسیس و شخصا آن‌ها را با کمک دخترش اداره می‌کرد. همچنین اولین پانسیون دخترانه را برای دختران دانشجوی شهرستانی که در تهران کسی را نداشتند، تاسیس کرد، اما مانند پدرش کوچک‌ترین استفاده مالی از خدمات فرهنگی اش نکرد و در خانه اجاره‌ای زندگی می‌کرد.

تیمسار سرتیپ شمس الدین رُشدیه استاد دانشکده افسری که ۵۰ سال به شغل معلمی اشتغال داشت، در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با همکاری عده‌ای از بستگانش گروه فرهنگی رُشدیه را بنا کرد که در پی آن کودکستان، دبستان و دبیرستان‌های دخترانه و پسرانه را بنا نهادند.

شهناز رُشدیه دختر میرزا حسن رُشدیه نیز کودکستان شهناز و دبستان ستاره را تاسیس کرد. همسر وی ابوالقاسم آزاد اهل مراغه بود که ایشان نیز خدمات گران بهایی به فرهنگ کرده اند.

شوکت الملک اعلم حاکم بیرجند در سال ۱۲۸۶ خورشیدی تصمیم به تاسیس دبستان به سبک جدید در بیرجند می‌گیرد و از میرزا حسن رُشدیه، تعدادی معلم تقاضا می‌کند. میرزا حسن رُشدیه نیز فرزند خود میرزا کریم را که در پایه گذاری مدارس جدید در تهران وی را یاری کرده بود، به همراه تعدادی دیگر از معلمان به بیرجند اعزام می‌کند. میرزا کریم در بیرجند مدرسه شوکتیه را تاسیس می‌کند و سال‌ها در آن جا مشغول تدریس می‌شود. وی به دلیل خدمات گران بهایش به فرهنگ، مفید الملک لقب می‌گیرد. پس از آن نیز شغل‌های مهمی از قبیل: وزارت دارایی را عهده دار می‌شود.

ماه منیر پیرزاده عروس میرزا حسن رُشدیه، اولین زن رهبر جوانان در هلال احمر بود که سال‌ها سابقه فرهنگی دارد. علاقه وی به فرهنگ باعث شده بود تا حتی در دوران بازنشستگی نیز دست از تلاش و خدمت برندارد.

میرزا علی رُشدیه در تاسیس مدارس تبریز یار و یاور برادرش میرزا حسن بود. پس از آن که مدیریت مدرسه در تهران از میرزا حسن سلب شد و به تبریز بازگشت با کمک میرزا علی، اقدام به ساخت دومین مدرسه در تبریز کرد. با منحل شدن مدرسه در پی انقلاب مشروطه علی رُشدیه به تحصیل طب پرداخت و موفق به دریافت مدرک پزشکی شد.

میرزا حسین رُشدیه برادر دیگر میرزا حسن مانند خانواده اش احیا کننده فرهنگ آذربایجان بود و اقدام به ساخت مدرسه در ارومیه کرد. هرچند این مدرسه ابتدایی بود، اما زبان خارجی در آن تدریس می‌شد. میرزا حسین رُشدیه نیز برای برپا نگه داشتن مدرسه با مشکلات فراوانی دست به گریبان بود و بار‌ها به مدرسه اش حمله شد و وسایل آن را غارت کردند.