دو قرص نان و چند قرن فرهنگ

: اگر بخواهیم باز هم از سعدی مثال بزنیم حکایت مشهور و جالب دیگری هم او در گلستان دارد: «گرسنه را نان تهی، کوفته است».

به گزارش گروه فضای مجازی ، خیلی پیشتر از آن‌که کیومرث پوراحمد در اوایل دهه 70 فیلم سینمایی «نان و شعر» را جلوی دوربین ببرد و مردم را پای قصه‌های ساده و عامیانه مجیدی بنشاند که در نانوایی کار می‌کند و شعر می‌گوید یا سال‌ها قبل از آن‌که کمال تبریزی «یک تکه نان» را بسازد و «نان و عشق و موتور 1000» هم در ذهن ما لبخندی به یادگار بگذارد، بسیاری از پژوهشگران و اهالی قلم و فرهنگ به جستجوی «قوت غالب» در دل فرهنگ و ادب ایران پرداخته بودند، کمتر دیوان و کتابی را در تاریخ ادبیات ایران می‌توان سراغ گرفت که پدیدآورنده آن به «نان» بی‌توجهی کرده باشد؛ آن هم نانی که در معنایی مجازی، کنایی و استعاری روایتگر مفهومی کمال‌گراست که نه در تنور نانوایی بلکه در ذهن عرفا و شاعران ورز داده شده و با آتش قلمشان پخته و بر جریده عالم ثبت شده است.

نان و قناعت و مناعت

به عنوان مثال ابن یمین از شاعران قرن هشتم در یک دوبیتی مشهور نان و مسکن و جامه را به عنوان سه مولفه اصلی زندگی کــنار هم آورده است و تاکید می کند دوری از آز و حرص و داشتن قناعت و مناعت طبع تا چه اندازه در زندگی آسودگی و سعادتمندی را به همراه می آورد:
دو قرص نان اگر از گندم است و گر از جو
دو تای جامه گر از کهنه است و گر از نو
چهارگوشه دیوار خود به خاطر جمع
که کس نگوید از این جای خیز و آنجا رو

رویکردی که مشابه آن را در آثار استاد سخن سعدی شیرازی هم می توان جستجو کرد. سعدی آورده است که روزی حاتم طایی را گفتند: از تو بزرگ همت تر در جهان دیده ای یا شنیده ای؟ گفت: بلی، روزی چهل شتر قربان کرده بودم امرای عرب را، پس به گوشه صحرا به حاجتی برون رفته بودم، خارکنی را دیدم پشته فراهم آورده. گفتمش: به مهمانی حاتم چرا نروی که خلقی بر سماط او گرد آمده اند؟
گفت: هر که نان از عمل خویش خورد، منت حاتم طایی نبرد، من او را به همت و جوانمردی از خود برتر دیدم!

سعدی در جایی دیگر از گلستان هم با همان طنز رندانه خاص خودش با استفاده از نان به انتقاد از رویکرد دنیاطلبی و برخی ریاکاری ها اشاره می کند و می گوید:

نان از برای کنج عبادت گرفته اند
صاحبدلان نه کنج عبادت برای نان

اگر بخواهیم باز هم از سعدی مثال بزنیم حکایت مشهور و جالب دیگری هم او در گلستان دارد: «گرسنه را نان تهی، کوفته است». سعدی می گوید روزی مسافر فقیری خسته و گرسنه به سرایی رسید. دید مجلس باشکوهی است، گروهی به گرد هم آمده اند و میزبان بزرگوار از مهمانان پذیرایی می کند و مهمانان هرکدام با لطیفه و طنزگویی مجلس را شاد و بانشاط کرده اند.

یکی از حاضران به مسافر فقیر گفت: تو نیز باید لطیفه ای بگویی.

مسافر فقیر گفت: من مانند دیگران دارای فضل و هنر نیستم و بی سوادم. تنها به ذکر یک شعر قناعت می نمایم.

همه حاضران گفتند: بگو. او گفت:
من گُرسِنه‌ و برابرم سفره نان
همچون عَزَبم بر در حمام زنان

حاضران فهمیدند که او بی نهایت فقیر و نادار و بینواست. سفره غذا را به نزد او کشیدند. میزبان به او گفت: اندکی صبر کن تا خدمتکاران کوفته برشته بیاورند.

مسافر فقیر گفت:
کوفته بر سفره من گو مباش
گُرسِنه را نان تهی، کوفته است

نان پاره مولانا و صدای علیرضا عصار

اگر با همین رویکرد اخلاقگرا بخواهیم پیش برویم، در تاریخ ادبیات ما بی تردید قله ادبیات اخلاقگرا و به اصطلاح حرفه ای اش «ادبیات تعلیمی» کسی نیست جز مولانا جلال الدین بلخی که یکی از آثار او در همین رابطه را اگر هم فرصت مطالعه نداشته باشید، قطعا با صدای پرحجم علیرضا عصار شنیده اید:

نان پاره ز من بستان جان پاره نخواهد شد
آواره عشق ما آواره نخواهد شد
آن را که منم خرقه عریان نشود هرگز
وان را که منم چاره بیچاره نخواهد شد

این شعر معروف از مولانا در ذهن بسیاری از مردم ایران ثبت شده است که او هم در این غزل از دیوان شمس خود باز هم تاکید می کند نان و رزق و روزی در دست خداوند است و آن کسی که چاره و راهگشای مشکلات است کسی جز پروردگار یکتا نیست و نباید برای گذران زندگی دست طمع و حقارت پیش ناکسان دراز کرد.

البته همین جناب مولانای عزیز در یکی از آثارش و در رویکردی متفاوت به نان، این بار شعر خودش را با کمی فروتنی به قوت غالب تشبیه می کند و می گوید: «شعر من نان مصر را ماند شب بر او بگذرد نتانی خورد»
مولانا با بیانی طنزآمیز و فوق العاده متواضعانه این حقیقت را مطرح کرده که شعر باید در گذشت و گردونه زمان تازگی و طراوت خود را حفظ کند وگرنه مثل قطعه ای نان ـ آن هم نان مصر ـ بزودی بیات و کهنه می شود.

نان و بیگانه ستیزی فردوسی

اما نمی توان تاریخ ادبیات را جستجو کرد و سراغی از جناب فردوسی، شاعر حماسی و بزرگ ایران زمین نگیریم، او گرچه حماسه سراست و قصه هایش از جنس پهلوانان، اما او با همان حس و حال میهن دوستی و ملی گرایانه خاص خودش این گونه مفهوم نان را به نظم می کشد:
در این خاک زرخیز ایران زمین
نبودند جز مردمی پاک دین
همه دینشان مردی و داد بود
وز آن کشور آزاد و آباد بود
از آن روز این خانه ویرانه شد
که نان آورش مرد بیگانه شد
چو ناکس به ده کدخدایی کند
کشاورز باید گدایی کند

ضرب المثل

ضرب المثل ها معمولا جمله ها، سخنان کوتاه، مصراع ها و ابیاتی را که مفاهیم اخلاقی و اجتماعی زندگی را بیان می کنند و دارای رویکردی کنایی و کاربردی با مخاطب عام هستند، واژه نان و مفهوم برگرفته از آن نیز در فرهنگ شفاهی مردم دارای تمثیل های بسیاری است که به طور مختصر به آن اشاره می کنیم:

نخوردیم نان گندم / دیده ایم دست مردم ( کنایه از داشتن تجربه و دیدن وقایع مشابهی با وضع مورد بحث)

نون به هم قرض دادن (تعریف کردن دو نفر از همدیگر)

نون کسی را آجر کردن (بیکار کردن کسی، راه معاش کسی را بستن)

که نمونه هایی از این دست فراوان است و خود می تواند در مقاله ها و حتی کتاب هایی مستقل بررسی شود.

منبع: جام جم