جنایت جنگی، اصطلاح حقوقی دقیقی است و نیاز به اثبات قصد حمله به غیرنظامیان، عدم تناسب یا نقض قوانین جنگ مانند پروتکلهای ژنو در دادگاههای مستقل دارد؛ آمریکا که همواره جنایتهای جنگی ارتکابی خود را با ادعای انجام اقدامهای دفاعی یا اشتباه عملکردی توجیه میکند، تلاش کرده با استفاده از ابزارها و نفوذ خود در نهادها و مراجع بینالمللی از رسیدگی دقیق و حقوقی به این جنایتها جلوگیری کند؛ به همین دلیل جنایتهای جنگی آمریکا در موارد معدودی با محکومیتهای بینالمللی مواجه شدهاند.
این در حالی است که سازمانها و نهادهای بینالمللی مختلفی تلاش کردهاند از فضای مانور موجود برای محکوم کردن این جنایتها و آگاهی بخشی درباره آنها استفاده لازم را کنند؛ در همین چارچوب میتوان فهرستی از جنایتهای جنگی آمریکا علیه مردم و کشور ایران ارائه کرد.
خلاصه جنایتهای جنگی آمریکا علیه ایران
حمایت از رژیم بعث عراق در جنگ علیه ایران و حملههای شیمیایی: آمریکا در جریان جنگ عراق علیه ایران، اطلاعات ماهوارهای و کمک لجستیکی را به رژیم بعث عراق ارائه کرده و با عدم محکومیت قاطع جنایتهای صدام به رژیم بعث عراق فرصت ارتکاب جنایتهای هولناکتری را داد.
در ۲۸ ژوئن ۱۹۸۷ (۷ تیر ۱۳۶۶)، نیروی هوایی عراق با بمبهای حاوی گاز خردل ۴ منطقه مسکونی سردشت در استان آذربایجان غربی ایران را بمباران کرد؛ این یکی از نخستین موارد استفاده از سلاح شیمیایی علیه غیرنظامیان در جنگ مدرن بود؛ گزارشها حاکی از جان باختن حدود ۱۳۰ نفر و مجروح شدن حدود ۸ هزار نفر است؛ بسیاری از مردم منطقه، هنوز از عوارض بلندمدت مانند مشکلات تنفسی، سرطان و نقصهای مادرزادی رنج میبرند.
شرکتهای غربی ازجمله آمریکایی، آلمانی، هلندی مواد پیشساز شیمیایی به عراق فروختند؛ اسناد طبقهبندیشده نشان میدهد آمریکا از استفاده عراق از سلاح شیمیایی آگاه بود، اما به روابط استراتژیک خود اولویت داد.
این حمله نقض پروتکل ۱۹۲۵ ژنو در مورد سلاحهای شیمیایی بود؛ سازمان ملل و متخصصان آن را تایید کردند، اما شورای امنیت واکنش ضعیفی نشان داد و آمریکا حتی با صدور بیانیه در این باره مخالف بود؛ اگرچه سازمان ملل و متخصصان حملههای شیمیایی عراق را به دلیل ارتکاب این جنایت محکوم کردند، اما آمریکا مستقیما محکوم نشد.
دادگاه عمومی تهران در سال ۱۳۸۳ (آوریل ۲۰۰۴) آمریکا را به دلیل حمایت از حمله شیمیایی به سردشت مسئول دانست و ۶۰۰ میلیون دلار غرامت تعیین کرد.
هدف قرار دادن پرواز ۶۵۵: ناو یواساس وینسنس USS Vincennes در تیر ۱۳۶۷ یک فروند هواپیمای مسافربری ایرباس A۳۰۰ را بر فراز خلیج فارس ساقط کرد؛ بر اثر این اقدام ۲۹۰ غیرنظامی شامل ۶۶ کودک جان خود را از دست دادند.
آمریکا این شلیک مرگبار را نتیجه یک «اشتباه» خواند، اما فرمانده ناو را به دلیل این اقدام تنبیه نکرد؛ شورای امنیت سازمان ملل با قطعنامه ۶۱۶ به «تاسف عمیق درباره از دست رفتن جانها» بسنده کرد.
در حالی که این رویداد نماد بیاحتیاطی یا بیتوجهی به جان غیرنظامیان است، آمریکا هیچگاه درباره این جنایت عذرخواهی رسمی کامل نکرد.
تحریمهای گسترده: تحریمهای ثانویه بانکی و نفتی آمریکا علیه ایران باعث مشکلات دسترسی به دارو، تجهیزات پزشکی و کالاهای اساسی شد که براساس گزارش دیدهبان حقوق بشر و گزارشگران سازمان ملل تاثیر آشکاری بر حق سلامت شهروندان ایرانی داشت.
آلنا دوهان، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل و دیدهبان حقوق بشر تاثیرهای انسانی این تحریمها را «جدی» خواندند و بیش تبعیتی بانکها را مشکلساز دانستند؛ منتقدان ازجمله برخی حقوقدانان، این تحریمها را جنایت علیه بشریت خواندند، زیرا دسترسی به دارو و تجهیزات پزشکی را سخت کرد؛ گزارشهای دیدهبان حقوق بشر و برخی نهادهای بینالمللی دیگر تاثیرهای واقعی بر اقتصاد و سلامت غیرنظامیان ایرانی را تایید کردهاند.
تاثیر گسترده تحریمهای اقتصادی بر غیرنظامیان آن را به مجازات جمعی نزدیک میکند که حقوقدانان بسیاری آن را نقض حقوق بشر میدانند.
دیوان بینالمللی دادگستری ICJ در پرونده ۲۰۱۸ دستور داد موانع صادرات دارو و غذا برداشته شود؛ آمریکا به این حکم عمل نکرد؛ در عین حال، تحریمها بهطور کلی توسط شورای امنیت سازمان ملل محکوم نشدند.
حملههای موشکی و هوایی فوریه-مارس ۲۰۲۶: حمله به سالن ورزشی و مدرسه در لامرد استان فارس و شهادت دستکم ۲۱ نفر شامل کودکان و حمله مدرسه دخترانه میناب با صدها قربانی کودک، با موشکهای PrSM و Tomahawk و در عین حال حمله و آسیب به زیرساختهای انرژی، آب و بیمارستانها بخشی جدید از پرونده جنایتهای جنگی آمریکا علیه ایران هستند.
بیش از ۱۰۰ حقوقدان آمریکایی و بینالمللی ازجمله ASIL آن را نقض منشور ООН (جنگ تجاوزکارانه بدون مجوز شورای امنیت یا دفاع مشروع فوری) و جنایت جنگی خواندند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل این حملهها را محکوم کرد؛ ولکر تورک، کمیسر ارشد حقوق بشر سازمان ملل نیز حملهها به زیرساختهای ضروریرا «جنگ علیه غیرنظامیان» خواند.
دیدهبان حقوق بشر هم خواستار تحقیق درباره این حملهها بهعنوان جنایت جنگی شد.
موارد دیگر نیز شامل عملیاتهای سایبری و ترور دانشمندان ایرانی، حمایت از معاندان و دشمنان ایران و اعمال تحریمهای هدفمند علیه افراد است.
جنایتهای بدون محکومیت امپراتوری جنایت
نهادهای بینالمللی مانند شورای امنیت، دیوان بینالمللی دادگستری، گزارشگران سازمان ملل، دیدهبان حقوق بشر، کمیته بینالمللی صلیب سرخ ICRC عمدتا موارد خاص مانند پرواز ۶۵۵، تاثیرهای تحریمها و حملههای ۲۰۲۶ را مورد توجه قرار دادند، اما محکومیتهای الزامآور و گسترده علیه آمریکا به دلایلی مانند حق وتوی در اختیار واشنگتن نادر است.
در حالی که اقدامهای جنایتکارانه آمریکا در شورای امنیت سازمان ملل بهعنوان نهاد مسئول صلح و امنیت بینالمللی محکوم نشدند، آمریکا با استفاده از سیاسیکاریها و لابیگریهای خود شورای امنیت را براساس ادعاها و اتهامهای بیاساس به سمت تصویب قطعنامه ضد ایرانی سوق داد.
کارنامه سیاه جنایتهای جنگی آمریکا
موارد متعددی از ارتکاب جنایت جنگی توسط آمریکا در سراسر جهان وجود دارد؛ در ویتنام (۱۹۶۵-۱۹۷۵)، عملیاتهایی مانند My Lai (کشتار صدها غیرنظامی) و استفاده گسترده از Agent Orange موجب نقص مادرزادی و سرطان، رخ داد.
دادگاههای داخلی آمریکا برخی از افراد مرتبط را محاکمه کردند، اما مسئولیت فرماندهی نادیده ماند؛ در عراق نیز گزارشهای شکنجه ابوغریب و کشتار در فلوجه و حدیثه نشاندهنده کشتار غیرنظامیان بود و سازمان ملل و گزارشگران ویژه موارد متعددی از خسارت جانبی نامتناسب را ثبت کردند؛ در افغانستان، حملههای پهپادی آمریکا اغلب غیرنظامیان را هدف قرار داد؛ گزارشهای Bureau of Investigative Journalism صدها کشته غیرنظامی را مستند کرد.
این موارد الگویی از «استثناگرایی آمریکایی» را نشان میدهد: آمریکا دیوان بینالمللی کیفری ICC را به رسمیت نمیشناسد، با آن همکاری نمیکند و حتی تحریمهایی علیه قضات آن اعمال کرده است؛ این رویکرد سبب ایجاد مصونیت برای آمریکا شده است و استانداردهای دوگانه را تقویت میکند.
در این ارتباط محاکمه بینالمللی ضروری است تا قدرت نظامی با قانون محدود شود و از تکرار در نقاط جدید جلوگیری کند.
- بیشتر بخوانید:
- مقاومت علمی ایران در برابر حقوق بشر آمریکایی؛ پرونده سیاه واشنگتن از سرچشمه تا شریف
- تداوم مصونیت از مجازات و جهان در معرض خطر تکرار جنایت آمریکا در مدرسه میناب
ضرورت محاکمه بینالمللی آمریکا به دلیل ارتکاب جنایت جنگی
جنایتهای جنگی براساس حقوق بینالملل مانند پروتکلهای ژنو، اساسنامه رُم دیوان بینالمللی کیفری و عرف بینالمللی شامل حمله عمدی به غیرنظامیان، نابودی نامتناسب زیرساختها و نقض اصول تمایز، تناسب و ضرورت هستند؛ آمریکا بهعنوان بازیگری با بیشترین دخالت نظامی پس از جنگ جهانی دوم، بارها متهم به چنین اقدامهایی شده است.
از ویتنام و عراق تا افغانستان و ایران، این الگو مطالبه عدالت جهانی را ایجاد کرده است؛ محاکمه آمریکا نهتنها جبران خسارت برای قربانیان، بلکه گامی مهم برای جلوگیری از تکرار چنین جنایتهایی و تقویت حاکمیت قانون ضروری است.
در پاسخ به این پرسش که چرا محاکمه آمریکا به دلیل ارتکاب جنایت جنگی ضروری است، میتوان به پاسخهای زیر اشاره کرد:
عدالت برای قربانیان: هزاران ایرانی شامل مردم سردشت، سرنشینان پرواز ۶۵۵ و قربانیان تجاوز نظامی ۲۰۲۶ آمریکا به ایران و میلیونها نفر در جهان شایسته رسیدن به عدالت هستند؛ مصونیت در قبال ارتکاب جنایتها، اعتماد به نظام بینالمللی را نابود میکند.
بازدارندگی: بدون حسابرسی، بازیگران مختلف فرصت را برای نادیده گرفتن قوانین و ارتکاب جنایتهای مشابه مناسب میبینند.
تقویت حقوق بینالملل: استاندارد دوگانه مشروعیت نظام حقوق بینالملل را زیر سوال میبرد؛ دیوان بینالمللی کیفری یا دادگاه ویژه (مانند مورد یوگسلاوی) میتواند با ارجاع شورای امنیت یا اعلام ایران (ماده ۱۲ (۳) اساسنامه) فعال شود.
درس تاریخی: دادگاههای نورنبرگ و توکیو بعد از جنگ جهانی دوم نشان داد حتی قدرتهای بزرگ باید پاسخگو باشند؛ امروز، آمریکا با حق وتو و عدم عضویت در دیوان بینالمللی کیفری، خود را خارج از قانون قرار داده است.
با وجود مانعتراشیها و سنگاندازیهای مختلف آمریکا که صدور و اجرای احکام توسط دادگاههای بینالمللی درباره جنایتهای جنگی این کشور را دشوار کردهاند، محاکمه غیابی، گزارشهای سازمان ملل، تحریمهای متقابل و فشار افکار عمومی ابزارهایی موثر هستند.
ایران و قربانیان دیگر میتوانند با جمعآوی اسناد شامل ویدیوها، شهادتها و تحلیل سلاحها، پروندههای محکمی بسازند؛ در نهایت، محاکمه آمریکا نمادین نیست، بلکه ضرورتی برای جهانی مبتنی بر قانون است که بدون آن، غیرنظامیان همیشه قربانی حمله اول قدرتها خواهند بود.
از سردشت و بغداد تا لامرد و کابل، صدای قربانیان باید شنیده شود و جامعه بینالمللی موظف است استاندارد واحدی اعمال کند تا جهان زیر سلطه قانون جنگل نرود.
اقدامهای ایران برای رسیدگی به جنایتهای آمریکا
جمهوری اسلامی ایران از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون، اقدامهای متعددی برای رسیدگی به جنایتهای آمریکا علیه این کشور، در سطوح داخلی، حقوقی، دیپلماتیک و بینالمللی انجام داده است.
اقدامهای داخلی
ایران در عرصه داخلی از ابزارهای حقوقی، رسانهای و فرهنگی برای ثبت و پیگیری جنایتهای آمریکا استفاده کرده است.
دادگاههای داخلی: یکی از مهمترین اقدامها، تشکیل دادگاههای ویژه برای محاکمه غیابی مسئولان آمریکایی بود؛ شعبهای از دادگاه عمومی تهران در فروردین ۱۳۸۳، دولت آمریکا را در یک پرونده حقوقی غیابی محاکمه کرد؛ این دادگاه آمریکا را به دلیل نقش و تجهیز رژیم بعث عراق به سلاحهای شیمیایی در طول جنگ عراق علیه ایران به پرداخت ۶۰۰ میلیون دلار خسارت به شاکیان ایرانی محکوم کرد؛ این حکم از طریق سفارت سوئیس بهعنوان حافظ منافع آمریکا ابلاغ شد؛ موارد مشابه برای پرواز ۶۵۵ و ترور دانشمندان ایرانی نیز پیگیری شده است.
مستندسازی، بررسی و پیگیری جنایتهای آمریکا: نهادهایی مانند سازمان حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و مرکز اسناد انقلاب اسلامی هزاران سند، شهادت و گزارش از حملههای شیمیایی، تحریمها و تجاوزهای نظامی جمعآوری کردهاند؛ این اسناد در موزهها، نمایشگاهها و آرشیوهای ملی نگهداری میشوند.
قوانین داخلی: مجلس شورای اسلامی ایران قوانینی برای مقابله با تروریسم دولتی آمریکا تصویب کرد، ازجمله قانون «مقابله با نقض حقوق بشر و اقدامهای خصمانه آمریکا» که تحریمهای متقابل و پیگیری حقوقی را الزامی میکند؛ این قانون که در مرداد ۱۳۹۶ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد، چارچوب قانونی ایران برای اعمال تحریمهای متقابل علیه اشخاص حقیقی و حقوقی آمریکاست و در واکنش به قانون جامع تحریمهای آمریکا علیه ایران (CAATSA) تدوین شده است؛ همچنین، بنیاد شهید و امور ایثارگران گزارشهای پزشکی از عوارض بلندمدت حملههای شیمیایی برای قربانیان تهیه کرده است.
روایتسازی فرهنگی: فیلمها مانند «درخت گردو» درباره سردشت، کتابها، مستندها و مراسم سالانه مانند سالگرد سردشت و پرواز ۶۵۵ برای حفظ حافظه تاریخی و آموزش نسل جدید استفاده میشوند.
اقدامهای بینالمللی و حقوقی
ایران تلاش کرده پرونده خود را به مجامع جهانی ببرد، هرچند با محدودیتهایی مانند وتوهای آمریکا مواجه بوده است.
ایران بارها در مجمع عمومی و شورای امنیت به جنایتهای آمریکا اعتراض کرده است؛ در جلسههای اضطراری شورای امنیت درباره جنگ ۲۰۲۶ آمریکا علیه ایران، نمایندگان ایران حملهها به مدرسههای لامرد و میناب را «جنایت جنگی» نامیدند و خواستار تحقیق مستقل شدند؛ گزارشگر ویژه حقوق بشر ایران نیز بارها تاثیر تحریمها را برجسته کرده است.
ایران ۲ پرونده مهم را نیز در دیوان بینالمللی دادگستری مطرح کرد؛ یکی از این پروندهها مربوط به پرواز ۶۵۵ بود و دیگری در سال ۲۰۱۸ علیه تحریمهای آمریکا براساس معاهده دوستی ۱۹۵۵ مطرح شد؛ دیوان بینالمللی دادگستری دستور موقت داد موانع انسانی برداشته شود، اما آمریکا آن را نادیده گرفت؛ این پروندهها نشاندهنده استفاده ایران از ابزارهای قضایی بینالمللی است.
در عین حال، ایران گزارشهای متعددی درباره تاثیر تحریمها بر حق سلامت، آموزش و غذا به کمیسیون حقوق بشر و شورای حقوق بشر سازمان ملل ارائه کرد؛ گزارشگر ویژه سازمان ملل، تاثیرهای انسانی تحریمها را تایید کرد.
هلال احمر ایران پس از حمله ۲۰۲۶ آمریکا از مقامهای دیوان بینالمللی کیفری خواست تا درباره جنایتهای آمریکا تحقیق کند.
از سوی دیگر، ایران با کشورهای همسو مانند ونزوئلا، کوبا، آفریقای جنوبی در مجامع بینالمللی ائتلاف تشکیل داده و قطعنامههایی علیه «یکجانبهگرایی آمریکا» و تحریمها تصویب کرده است؛ در اجلاس جنبش عدم تعهد و سازمان همکاری اسلامی نیز این موضوعها پیگیری میشود.
اقدامهای دیپلماتیک
وزارت امور خارجه ایران با بیانیهها، سفرهای دیپلماتیک و رایزنی در پایتختها، جنایتهای آمریکا را مطرح میکند؛ در سال ۲۰۲۶، وزیر امور خارجه ایران در سازمان ملل بر «دورویی غرب» تاکید و مقایسه سردشت تا لامرد را تبدیل به روایت اصلی کرد.
ایران همچنین از سازمانهای مردمنهاد داخلی برای ارائه گزارش به سازمان ملل حمایت میکند.
اقدامهای ایران ترکیبی از ثبت تاریخی، فشار حقوقی، دیپلماسی عمومی و روایتسازی بوده است؛ موفقیتها در این رابطه، ثبت جهانی سردشت بهعنوان نماد قربانیان شیمیایی، رسیدگی به پرونده پرواز ۶۵۵ و برجسته کردن تاثیر تحریمها در گزارشهای سازمان ملل است.
این تلاشها مشروعیت بینالمللی شکایتهای ایران را تقویت کرده و افکار عمومی جهان اسلام و جنوب جهانی را تحت تاثیر قرار داده است؛ با وجود این چالشهای جدی برای دستیابی به عدالت وجود دارند که ازجمله آنها حق وتو آمریکا در شورای امنیت و استاندارد دوگانه غرب است.
اقدامهای ایران نشاندهنده عزم بلندمدت برای «مقاومت حقوقی» در برابر قدرت نظامی آمریکا است؛ از دادگاههای داخلی تا تلاش در سازمان ملل، استراتژی ترکیبی بوده که هم حافظه تاریخی حفظ شود و هم فشار بینالمللی ایجاد شود.
با وجود محدودیتها، این تلاشها استانداردهای دوگانه را به چالش کشیده و مطالبه جهانی برای پاسخگویی قدرتها را تقویت کرده است؛ در دنیای امروز که جنگها غیرنظامیان را بیشترین قربانی میکنند، پیگیری جنایتها ضرورتی اخلاقی و حقوقی است و تنها با عدالت فراگیر میتوان به صلح پایدار رسید.
انتهای پیام/