- همشهری نوشت: هرچه تنفس می‌کنیم دود است و دود است و دود. این روز‌ها می‌توانید انواع آلاینده‌های سمی و ذرات سرطان‌آور را در هوای شهر‌های بزرگ تنفس کنید.

کلانشهر‌های تبریز، اصفهان، کرج، تهران، مشهد، اهواز و اراک طی یک هفته اخیر ۶ روز آلوده داشته و امروز نیز هوای آن‌ها آلوده می‌ماند تا شاید باد و باران اندکی به داد ریه ۴۵ میلیون شهروند شهر‌های بزرگ برسد.

در چنین شرایطی برخی ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در شهر‌های بزرگ دیروز یا خاموش بودند یا اطلاعات غلط به شهروندان  اعلام کردند. در تهران شاخص ۲۴ ساعته روی عدد ۱۵۰ ماند؛ درحالی‌که ۷ ایستگاه از ۲۰ ایستگاه شرکت کنترل کیفیت هوا تعطیل بودند.

در عین حال طبق اطلاعات اعلامی سازمان حفاظت محیط‌زیست، ۱۸ ایستگاه در وضعیت قرمز قرار داشتند. هوای کرج و لواسان نیز در وضع قرمز بود. در اصفهان نیز که آلوده‌ترین شهر کشور طی هفته اخیر بود، بار دیگر عدد روی ۱۷۲ باقی ماند؛ درحالی‌که نه بادی وزیده و نه بارانی آمده بود.

براساس مصوبه هیأت وزیران و رویه کمیته اضطرار کلانشهر‌ها باید در پی پایداری شاخص بالای ۱۵۰، تردد‌های شهری به‌طور کامل قطع شود. برهمین اساس است که طی سال‌های اخیر با وقوع آلودگی سطح بالا، شهر تعطیل اعلام می‌شد.

آمار غیر واقعی

شاخص کیفیت هوا یک عدد است، اما برای داشتن یک آمار دقیق باید تمام ایستگاه‌ها فعال باشند.محمد درویش، فعال محیط‌ زیست و رئیس کرسی سلامت اجتماعی کمیته محیط‌زیست یونسکو در ایران با تأیید این موضوع می‌گوید: موضوع خاموش بودن ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا مشکل امروز نیست و مسبوق به سابقه است که منجر به اعلام آمار غیر دقیق شاخص آلودگی هوا می‌شود.

به‌گفته درویش، تا زمانی که نهاد‌های مستقل در این زمینه کار را در دست نگیرند و دانشگاه‌ها به وظایف خودشان در موضوع آلودگی هوا عمل نکنند، محافظه‌کاری در این رخداد تلخ کنار نرود و اعلام واقعیت، جایگزین نشود نیز نباید انتظار داشت اقدام جدی برای کاهش آلودگی هوا انجام شود. این اقدام البته باید از سوی نهاد‌های مردمی همچون مجلس و صحن بهارستان آغاز شود؛ یعنی تا زمانی که درباره آلودگی هوا اعلام کنیم همه چیز خوب است و چقدر خوشبختیم، بودجه‌ای هم برای آن وضع نمی‌شود.

این فعال محیط‌‌ زیست تصریح می‌کند: دیروز که آمار شاخص آلودگی هوای روزانه اعلام شد، آلودگی هوای شهر اردکان ۱۷۲ بود. می‌دانید که این شهر کمتر از ۱۰۰ هزار نفر جمعیت دارد و در عین حال عدد شاخص روزانه کلانشهر اصفهان نیز با وجود همه تردد‌های آلاینده و صنایع سنگین اطراف، ۱۷۲ اعلام شد! این موارد نشان‌دهنده غیردقیق بودن آمار آلودگی هوا و بیانگر آن است که به ظرفیت زیستی در چیدمان توسعه توجه نشده و حالا شاهد چنین وضعیت نگران‌کننده‌ای هستیم.

رئیس کرسی سلامت اجتماعی کمیته محیط‌‌ زیست یونسکو در ایران، درباره احتمال اثرگذاری تحریم‌ها در جلوگیری از واردات دستگاه‌های پایش آلودگی هوا که می‌تواند زمینه‌ساز ارائه آمار غلط آلودگی هوا باشد، می‌گوید: مگر قبل از تحریم‌ها مشکل آلودگی هوا نداشتیم؟ بنابراین باید تقصیر را جای تحریم‌ها به گردن ضعف مدیریتی در در زمینه‌محیط زیست بیندازیم. همان مدیریتی که تصور می‌کند با سختگیری بر کیفیت خودرو‌ها و کیفیت سوخت، می‌تواند مشکل آلودگی هوا را در تهران و شهر‌های بزرگ حل کند.

او می‌گوید: مگر کشور‌های هلند، دانمارک و آلمان هم دچار تحریم بودند که برای حل آلودگی هوا مبلمان شهری خود را تغییر دادند تا مردم کمتر از خودروی شخصی استفاده کنند؟ این فهم باید در ایران ایجاد شود و بدانیم مثلا در شهری مانند تهران هر اندازه معابر بیشتری ایجاد و بزرگراه‌ها و تقاطع‌های غیرهمسطح بیشتر و طولانی‌تری احداث شود، درواقع چراغ سبز به تردد بیشتر خودرو‌ها و تشدید آلودگی هوا ست.

بررسی سناریو‌های احتمال دستکاری

موضوعی که در اعلام پایین شاخص آلودگی هوا مؤثر است، از رده خارج شدن ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در نقاط بسیار آلوده‌ای است که می‌تواند بر شاخص کل شهر سایه بیندازد. برای نمونه روز شنبه همین هفته، ایستگاه منطقه ۲ آلوده‌ترین ایستگاه کل شهر بود که دیروز این ایستگاه خاموش و به مرحله اورهال رفت. مورد دیگر ایستگاه شهرداری منطقه ۲۰ است که طبق آمار سالانه، همواره آلوده‌ترین ایستگاه در شهر تهران محسوب می‌شود، اما دیروز خاموش بود.

احمد طاهری، مدیر واحد سنجش و نگهداری ایستگاه‌های شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در این‌باره می‌گوید: ۳ ایستگاه شهید محلاتی، منطقه ۱۶ و میدان فتح شاخص ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون را نگهداری نمی‌کنند. یک ایستگاه دیگر نیز در بزرگراه صدر است که ایستگاه ترافیکی است و آلودگی ناوگان ترافیک را نشان می‌دهد؛ نه آلودگی کل شهر را؛ بنابراین ما در سنجش شاخص روزانه آن‌ها را ملاک قرار نمی‌دهیم.

• بیشتر بخوانید:
• مازوت یا آلایندگی‌های سوختی؛ مقصر آلودگی‌ها کدام است؟

سایر ایستگاه‌ها نیز با زمانبندی مشخص وارد فاز اورهال می‌شوند و اگر این کار انجام نشود، نمی‌توان از عدد اعلامی مطمئن شد؛ مثلا ایستگاه منطقه ۲ امروز اورهال شد و باید همچنان از مدار خارج بماند.

طاهری احتمال دستکاری در عدد شاخص روزانه آلودگی هوا را منتفی می‌داند و می‌گوید: شاخص اعلام شده آنلاین است و همزمان با مردم که در سایت و نرم‌افزار عدد اعلامی را می‌بینند به‌دست مدیران هم می‌رسد. دیتا‌ها آنلاین هستند تا واسطی برای دستکاری نباشد و نرم‌افزار‌ها شاخص را اعلام کنند.

سناریوی احتمالی سوم در بحث دقیق‌نبودن شاخص آلودگی هوا، موضوع ایستگاه‌هایی است که بعضا طی ساعات محدودی از روز اعداد بسیار بالا اعلام می‌کنند. طاهری در این‌باره می‌گوید: همین روز یکشنبه در جوار ایستگاه سنجش منطقه ۲۱ دیدیم که درختی را آتش زده بودند. حجم دود بسیاری تولید و عدد ایستگاه غیرواقعی شد؛ به همین دلیل عدد این دستگاه فیلتر می‌شود یا مثلا در ایستگاه‌هایی که اطرافشان خانه‌ای تخریب می‌شود یا کامیونی روشن در مجاورت دستگاه دود منتشر می‌کند نیز اعداد فیلتر می‌شوند و در شاخص آنلاین اعلام نمی‌شوند.