حجتالاسلام والمسلمین احمدرضا عابدی، رئیس دیوان عدالت اداری، در گفتوگو با میزان با اشاره به اهمیت اجرای سند تحول و تعالی قوه قضاییه، تحقق منویات رهبر شهید انقلاب را اولویت اصلی این سند دانست و بر استفاده از فناوریهای نوین برای تحقق اهداف آن تأکید کرد.
سند تحول؛ ترسیمکننده مسیر کوتاه و امن دادرسی
وی با اشاره به فرمایشات و تاکیدات رهبر شهید انقلاب مبنی بر لزوم بررسی، تنقیح و جایگزینی فرایندهای اثرگذار، گفت: ایشان تأکید داشتند که مسیرها کوتاه و امن شوند و این تکلیفی جدی برای ما ایجاد میکند. بارزترین راهکار برای تحقق این امر، حرکت به سمت فناوریهای نوین با دو ویژگی سرعت و دقت است که در ماده ۱۱۳ قانون برنامه هفتم توسعه نیز بر آن تکلیف شدهایم.
دیوان عدالت اداری، پایلوت دادرسی الکترونیک
رئیس دیوان عدالت اداری با اعلام اینکه این دیوان به عنوان پایلوت اجرای دادرسی الکترونیک در قوه قضاییه انتخاب شده است، تصریح کرد: ما این موضوع را به صورت جدی در دستور کار قرار دادهایم و امیدواریم با نمایان شدن آثار مثبت آن، این تجربه در کل سیستم قضایی تسری یابد.
دستاوردهای حذف کاغذ و صرفهجویی گسترده
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با ارائه آماری از حجم بالای پروندهها، به مزایای چشمگیر الکترونیکی شدن دادرسیها اشاره کرد و افزود: سالانه ۴۰۰ هزار پرونده با میانگین ۸۰ برگ به دیوان وارد میشود که رقمی بالغ بر ۳۲ میلیون برگ در سال است. با حذف کاغذ، نهتنها از اسراف و هزینههای سختافزاری مانند پرینتر جلوگیری میشود، بلکه نیروهای بایگانی نیز آزاد شده و بهرهوری افزایش مییابد.
صرفهجویی در وقت قضات و افزایش کیفیت رسیدگی
وی در ادامه با اشاره به مزیت رسیدگی الکترونیک برای قضات، خاطرنشان کرد: پیشتر قضات برای رسیدگی خارج از وقت اداری مجبور به تردد بودند که روزانه تا ۳ ساعت از وقت آنها را به خود اختصاص میداد. اکنون با سیستم الکترونیک، قضات میتوانند بدون نیاز به حضور فیزیکی در شعبه، در منزل به رسیدگی بپردازند که این امر علاوه بر صرفهجویی در وقت، از خستگی مسیر نیز میکاهد.
تسهیل دسترسی مردم و کاهش اطاله دادرسی
رئیس دیوان عدالت اداری با اشاره به دشواریهای موجود برای مردم در تنظیم دادخواست، گفت: بسیاری از مردم با تشریفات قانونی و مهلتهای سه و شش ماهه اعتراض آشنا نیستند و این موضوع منجر به طرح دادخواستهای ناقص یا اشتباه در دیوان میشود. دادرسی الکترونیک با ارائه راهنماهای هوشمند و تسهیل فرایند ثبت شکایت، میتواند گام مؤثری در جلب اعتماد عمومی و تحقق شعار "قوه قضاییه برای مردم" باشد.
عابدی در ادامه با تأکید بر اینکه مبارزه با فساد درونی و بیرونی از جمله محورهای مورد تأکید رهبر شهید بود، خاطرنشان کرد: یکی از بهترین راههای ریشهکنی فساد، استفاده از فناوری است. شفافیت و نظارتپذیری که توسط سیستمهای الکترونیک ایجاد میشود، نقش بیبدیلی در تحقق عدالت و افزایش سرمایه اجتماعی قوه قضاییه دارد.
مزیت راهبردی دادرسی الکترونیک؛ نجات فرصت قانونی مردم
رئیس دیوان عدالت اداری با اشاره به چالشهای پیشین در رسیدگیهای کاغذی گفت: پیش از این، وقتی دادخواستی ناقص یا به اشتباه توسط طرفین دعوا ثبت میشد، پس از ماهها انتظار، قرار رد دادخواست صادر میشد و مهلت سه یا شش ماهه اعتراض از دست میرفت. اما در سیستم الکترونیک، پرونده بلافاصله به قاضی ارجاع شده و ظرف یک تا دو روز رأی صادر میشود. بدین ترتیب، مردم فرصت قانونی خود را از دست نمیدهند و میتوانند دادخواست جدیدی با رعایت نکات اعلامشده در رأی، مطرح کنند.
آمادهسازی ۸۳۰ عنوان خواسته و مدارک مورد نیاز
عابدی با اشاره به اقدامات پیشگیرانه دیوان برای کاهش خطاهای حقوقی مردم، اظهار داشت: معاونت پیشگیری دیوان، حدود ۸۳۰ عنوان خواسته را به همراه مدارک و مستندات هر یک احصا کرده و به تمام دفاتر خدمات الکترونیک قضایی در سراسر کشور ابلاغ کرده است تا مردم پیش از ثبت دادخواست، از عناوین صحیح و مدارک لازم مطلع شوند و از بروز قرارهای رد، جلوگیری به عمل آید.
آمارهای ۹ ماهه؛ از ۳۰ هزار ابلاغیه تا ۱۰۲۲۹ رأی در ایام تعطیل
وی با ارائه آمارهای عملکرد ۹ ماهه اخیر، تصریح کرد: ۳۰ هزار ابلاغیه فقط در اسفندماه صادر شده که ۲۳ هزار مورد آن رأی بوده است. ۹۶۳۶ پرونده از طریق سامانه توسط خود مردم ثبت شده و ۱۰۲۲۹ رأی نیز در ایام تعطیل مانند جنگ رمضان و تعطیلات نوروز صادر شده است.
وی افزود: در ایام تعطیلی جنگ رمضان و عید نوروز قضات دیوان با استفاده از مودم و لپتاپ، دقیقاً همان دسترسی شعبه را در منزل داشتند و حتی در سفرهای شهرستانی، بدون وقفه به رسیدگی پرداختند که نتیجه آن عدم تلنبار شدن پروندهها و جلوگیری از اطاله دادرسی بود.
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با اشاره به عملکرد دیوان در بازه زمانی ۹ اسفند ماه تا ۲۰ فروردین ماه، از ثبت ۹ هزار و ۶۳۶ فقره پرونده ورودی و ۱۰ هزار و ۲۲۹ فقره پرونده خروجی در این ایام خبر داد و تصریح کرد: این آمار نشاندهنده توانایی سیستم دادرسی الکترونیک در ارائه خدمترسانی مستمر و بدون وقفه، حتی در روزهای تعطیل رسمی و ایام خاص است؛ بهگونهای که تعداد پروندههای مختومهشده در این بازه، از تعداد پروندههای وارده نیز فراتر رفته است.
حفظ امنیت قضات و کاهش آسیبپذیری
رئیس دیوان با اشاره به حساسیت امنیتی حضور فیزیکی قضات، خاطرنشان کرد: تجمع ۲۰۰ نفر قاضی در یک مکان، ریسک بالایی دارد و رسانههای معاند حتی زیرنویسهای خبری درباره دیوان تهیه میکردند؛ لذا استفاده از سیستم الکترونیک ضمن حفظ جان قضات و ایجاد آرامش برای خانوادههای آنان، اجازه داد در بحرانها نیز خدمترسانی بدون وقفه ادامه یابد.
الکترونیکی شدن ۹۲ درصد پروندهها و پایان دغدغه گم شدن اوراق
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با اعلام اینکه ۹۲ درصد پروندههای دیوان کاملاً الکترونیکی شده و تنها ۸ درصد به دلیل صلاحیتهای خاص به صورت فیزیکی به دیوان وارد میشوند، گفت: اکنون قضات تمایل چندانی به رسیدگی فیزیکی ندارند، زیرا مزایای سیستم نوین را لمس کردهاند. دیگر خبری از گم شدن اوراق، پانچ نشدن صحیح، یا کپیبرداری ناقص از اظهارات طرفین نیست. تمامی اظهارات شاکی و خوانده، عیناً در متن رأی درج میشود و قاضی با دقت به تمام نکات پاسخ میدهد؛ امری که پیشتر به دلیل نگارش دستی، محل خطا و اعتراض بود.
شفافیت و نظارتپذیری؛ گام نهایی جلب اعتماد عمومی
وی با تأکید بر اینکه شفافیت ایجادشده توسط فناوری، بستر نظارت دقیق مدیران را حتی در روزهای تعطیل فراهم کرده است، اظهار داشت: وقتی همه فرایندها در سیستم ثبت میشود، مدیران به راحتی میتوانند جریان پرونده را رصد کنند. این صیانت از حقوق مردم و سلامت سیستم، دقیقاً همان چیزی است که رهبر شهید از آن تحت عنوان "جلب اعتماد از طریق مبارزه با فساد و شفافیت" یاد فرمودند. دادرسی الکترونیک، تحقق عینی این منویات است.
سه مرحله تحول؛ از دادرسی الکترونیک تا رسیدگی هوشمند
رئیس دیوان عدالت اداری با تشریح نقشه راه تحول دیجیتال در این دیوان، تأکید کرد که الکترونیکی کردن صرفاً یک مقدمه است و هدف نهایی، دستیابی به دادرسی هوشمند میباشد. وی این مسیر را در سه گام ترسیم کرد.
گام اول: دادرسی الکترونیک (زیرساخت) که خوشبختانه با ۹۲ درصد هوشمندسازی پروندهها محقق شده است.
گام دوم: ارجاع هوشمند پروندهها
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با اشاره به تجربه تعطیلات نوروزی و جنگ رمضان که طی دو هفته با ۲۰ هزار شکایت وارده به دیوان مواجه شدند، گفت: پیش از این، ارجاع دستی توسط ۲۰ نفر نیرو انجام میشد که هم زمانبر بود و هم زمینهساز سوءظنهایی درباره نحوه ارجاع. اما پس از آن تجربه، سیستم ارجاع هوشمند مبتنی بر ربات را طراحی کردیم که بدون دخالت نیروی انسانی و با در نظر گرفتن تخصص شعبه، پروندهها را به صورت خودکار توزیع میکند. این گام دوم، کاملاً عملیاتی شده است.
گام سوم: رسیدگی هوشمند با بهرهگیری از هوش مصنوعی
وی افزود: اکنون در ابتدای این گام هستیم. رسیدگی هوشمند به معنای واگذاری مقدمات رسیدگی به هوش مصنوعی است؛ نه صدور حکم. هوش مصنوعی میتواند قوانین منسوخ و معتبر را تشخیص دهد، به قاضی در حضور ذهن کمک کند و پیشنهاداتی ارائه دهد، اما نهاییترین تصمیم با قاضی است.
تجربه موفق ۶ ماهه؛ قاضیِ ماشینامضا!
رئیس دیوان با نقل خاطرهای از دوران ریاست خود در شورای حل اختلاف استان قم در سال ۱۳۸۷ به مزیت هوشمندسازی اشاره کرد و گفت: در آن مقطع یکی از قضات باتجربه و اساتید حوزه و دانشگاه را مأمور کردم تا احکام صادره در موضوع ارث را بر اساس قوانین جدید بررسی کند.
پس از ۶ ماه، ایشان اعلام کرد که سیستم هیچ غلطی ندارد و من فقط تبدیل به "ماشین امضا" شدم! این یعنی فناوری میتواند خطای انسانی را به صفر برساند و امروز نیز ثبتاحوال کشور از همین دستاورد برای صدور گواهیهای حصروراثت استفاده میکند که خدمتی بزرگ به مردم است.
جایگاه قاضی در اسلام؛ قداست حکم و نقش دستیار هوشمند
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی هرگز جایگزین قاضی نخواهد شد، به مبانی فقهی این موضوع پرداخت و اظهار داشت: در اسلام، شخصیت و عدالت قاضی، اصل اساسی قضاوت است. اگر قاضی عادل نباشد، حتی اگر حکم به حق دهد، این حکم در پیشگاه الهی پذیرفته نیست، یعنی حکم قاضی باید بر اساس مدارک و مستندات باشد.
نقش هوش مصنوعی؛ تسهیل مقدمات، نه تصمیمگیری
وی در تبیین کاربرد هوش مصنوعی در دادرسی، تصریح کرد: آنچه ما از دادرسی هوشمند دنبال میکنیم، صدور حکم توسط ربات نیست؛ بلکه کمک به قاضی در مقدمات کار، از جمله احصای قوانین مرتبط، تشخیص نسخ یا اعتبار آنها، و ارائه پیشنهادات اولیه است. این ابزار میتواند خطاهای سهوی مانند اشتباه در محاسبات ریاضی را به صفر برساند و قاضی را از حافظهمحوری رها کند تا با تمرکز کامل بر عدالت و انصاف تصمیم نهایی را اتخاذ کند.
هزینههای سنگین فناوری؛ نیاز به بودجه و اراده ملی
رئیس دیوان عدالت اداری با بیان اینکه هوش مصنوعی و زیرساختهای آن بسیار پرهزینه است، تصریح کرد: تنها برای تجهیز دادگستری تهران به سیستمهای معمولی، بالغ بر ۲ همت هزینه برآورد شده است. این در حالی است که امنیت سرورها، مکانهای ایمن و پهنای باند مناسب نیز نیازمند اعتبارات کلان است. اگر مجلس وظایفی را تصویب کند، اما دولت بودجه لازم را تخصیص ندهد، نه تنها نتیجهای حاصل نمیشود، بلکه نارضایتی عمومی را افزایش میدهد.
وی با اشاره به مکاتبات انجامشده با دولت، خاطرنشان کرد: ارادهای قوی در قوه قضاییه برای استفاده از فناوری وجود دارد؛ رئیس قوه و معاون اول ایشان که خود از پیشگامان این عرصه بودند، حمایت کامل برای استفاده از فناوریهای نوین دارند. اما بدون همراهی دولت در تأمین بودجه، تحقق اهداف سند تحول با کندی مواجه خواهد شد.
نظارت هوشمند بر مصوبات؛ جلوگیری از تضییع حقوق عمومی
وی با اشاره به اهمیت سامانه ۱۲۰ دیوان برای نظارت بر مصوبات دولتی، گفت: تصور کنید شرکتی مانند مخابرات یا یک اداره، مبلغی اضافه از مردم دریافت کند و ما پس از دو سال آن مصوبه را ابطال کنیم؛ اما مردم پراکنده شدهاند و امکان استرداد وجود ندارد. با هوشمندسازی سامانه ۱۲۰، هر مصوبهای که در هیئت دولت یا شورای شهر تصویب شود، بلافاصله در سامانه ثبت و توسط هوش مصنوعی با قوانین و آرای وحدت رویه تطبیق داده میشود. در صورت مغایرت، آلارم صادر و پرونده به هیئت تخصصی و سپس هیئت عمومی ارجاع میشود. این فرآیند، سرعت را چند برابر کرده و از تضییع حقوق مردم پیشگیری میکند.
ملاقات الکترونیک؛ گامی در مسیر مردمیسازی قوه قضاییه
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با معرفی سامانه ملاقاتهای مردمی الکترونیک به عنوان یکی از دستاوردهای جدید دیوان، اظهار داشت: مردم دیگر نیازی به مراجعه حضوری ندارند. با شمارهگیری سامانه ۳۰۱۰۰ که از سال گذشته راهاندازی شده، کاربر با دسترسی به سیستم و اطلاع از روند پرونده، ارشادات لازم را انجام میدهد، همچنین در صورت درخواست ملاقات، پس از ثبت درخواست، امکان ملاقات تصویری با رئیس دیوان یا معاونان فراهم میشود. در این ملاقاتها، معاون مربوطه از قبل پرونده را مطالعه کرده و در جلسه مجازی، گزارش خود را ارائه میدهد و شهروند میتواند ابهامات خود را مطرح کند. اگر برداشت معاون اشتباه باشد، خود ایشان با حضور در جلسه، اصلاح را انجام میدهد.
وی افزود: این ملاقاتها اغلب در روزهای شنبه انجام میشود و با سیستم موبایل، کاملاً غیرحضوری است. همچنین، برای سفرهای استانی رئیس قوه قضاییه، همکاران درخواستهای مردمی را به ما ارسال میکنند و ما خودمان با مردم تماس میگیریم و پاسخگوی سؤالات آنها هستیم. این اقدام، امید را به جامعه بازمیگرداند؛ زیرا مردم میبینند که نامههایشان نه تنها کنار گذاشته نشده، بلکه به دقت پیگیری میشود.
ارتباط مستقیم با قاضی در ایام تعطیل
رئیس دیوان در پایان با اشاره به تجربه موفق تعطیلات نوروزی و جنگ رمضان، خاطرنشان کرد: پس از رفع اشکالات سیستم در دوران جنگ رمضان، امکان ارتباط مستقیم مردم با قاضی پرونده از طریق پلتفرم بیگ بلو باتن فراهم شد. شهروندانی که در شهرستانها بودند، بدون نیاز به حضور فیزیکی، از طریق این سامانه با قاضی خود گفتوگو کردند. این قابلیت، اکنون به صورت پایدار در سیستم وجود دارد و در ایام تعطیل نیز فعال است. ما در یک هفته، این سیستم را مانور دادیم و خوشبختانه با استقبال خوبی مواجه شد.
حجتالاسلام والمسلمین عابدی با تأکید بر اینکه تمامی این اقدامات در راستای تحقق منویات رهبر شهید مبنی بر شفافیت، مبارزه با فساد و جلب اعتماد عمومی است، تصریح کرد: اگر این مسیر با حمایت بودجهای و اراده ملی ادامه یابد، دیوان عدالت اداری میتواند الگویی موفق برای کل دستگاه قضایی در هوشمندسازی و خدمترسانی بدون کاغذ و بدون مرز باشد.
انتهای پیام/