اصل حقوقی «ارائه حمایت فنی و حمایت طرف یا طرفهای ثالث به متجاوزان که مشارکت و همدستی در ارتکاب جرم تجاوز را تشکیل میدهد»، یکی از مباحث کلیدی حقوق بینالملل معاصر است؛ این اصل ریشه در ممنوعیت استفاده از زور براساس ماده ۲ (۴) منشور سازمان ملل و قواعد مسئولیت بینالمللی دولتها دارد؛ جرم تجاوز Crime of Aggression بهعنوان «بالاترین جرم بینالمللی» شناخته میشود که در اسناد نورنبرگ، تعریف تجاوز مجمع عمومی سازمان ملل مصوب ۱۹۷۴ و اساسنامه رُم دیوان بینالمللی کیفری ICC آمده است.
در حقوق بینالملل، همدستی complicity یا کمک و یاری aid or assistance نهتنها توسط دولت متجاوز، بلکه توسط دولتهای ثالث که حمایت فنی، اطلاعاتی، تسلیحاتی یا لجستیکی ارائه میدهند، قابل پیگیری است.
مبانی حقوقی جرم تجاوز و مسئولیت دولتها
جرم تجاوز: طبق ماده ۸ bis اساسنامه رُم، جرم تجاوز عبارت است از برنامهریزی، آمادگی، آغاز یا اجرای یک عمل تجاوز توسط فردی که قادر به کنترل یا هدایت اقدامهای سیاسی یا نظامی دولت است؛ تعریف تجاوز در قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی مصوب ۱۹۷۴ شامل حمله مسلحانه، اشغال، بمباران و حمایت از گروههای مسلح است؛ ماده ۳ (f) این قطعنامه به صراحت اقدام دولتی را که قلمرو خود را برای ارتکاب تجاوز توسط دولت دیگر در اختیار قرار دهد، تجاوز میداند.
مسئولیت دولتها: کمیسیون حقوق بینالملل ILC در Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts در ARSIWA، ۲۰۰۱ قواعد کلی مسئولیت را تدوین کرده است.
فصل IV (پنجم) این اسناد به مسئولیت در ارتباط با عمل دولت دیگر اختصاص دارد.
ماده ۱۶ ARSIWA مسئولیت دولتها در قبال اعمال متخلفانه بینالمللی (Aid or Assistance): دولتی که به دولت دیگر در ارتکاب عمل متخلفانه بینالمللی Internationally Wrongful یاری یا کمک میکند، مسئول بینالمللی است، اگر:
الف) این کمک با آگاهی از اوضاع و احوال عمل متخلفانه انجام شود؛ و
ب) عمل چنان باشد که اگر توسط دولت کمککننده انجام شود، متخلفانه تلقی شود.
این ماده نیازمند ۳ عنصر اصلی است که عبارتند از: کمک واقعی aid or assistance، آگاهی knowledge از شرایط عمل متخلفانه، کمک باید به ارتکاب عمل کمک کند facilitate.
کمک فنی و شخص ثالث: ارائه تجهیزات فنی، هوش مصنوعی، ماهوارهای، نرمافزارهای هدایت، پشتیبانی لجستیکی، اطلاعات جاسوسی یا آموزش فنی، مصداق «کمک» است؛ تفسیرنامه کمیسیون حقوق بین الملل ILC Commentary مثالهایی مانند ارائه امکانات ضروری، تامین مالی یا تسهیل حمله را ذکر میکند؛ کمک باید اثر قابل توجه substantial effect داشته باشد، هرچند برخی دکترینها مشارکت موثر material contribution را کافی میدانند.
عناصر همدستی در جرم تجاوزعنصر مادی Actus Reus: کمک باید به ارتکاب تجاوز کمک کند. ارائه پشتیبانی فنی به متجاوز مانند سیستمهای هدایت موشک، اطلاعات هدفگیری یا تعمیرات فنی اگر بدون آن عملیات دشوارتر شود، کافی است؛ در رویه، کمک لجستیکی و فنی در عملیات نظامی مانند به اشتراکگذاری اطلاعات بررسی شده است.
عنصر معنوی Mens Rea: ماده ۱۶ بر اطلاع از اوضاع و احوال knowledge of the circumstances تاکید دارد؛ تفسیرنامه کمیسیون حقوق بین الملل اشاره به «با هدف تسهیل» with a view to facilitating دارد که برخی آن را نیت تفسیر میکنند؛ با وجود این، استاندارد غالب اطلاع آگاهانه از احتمال استفاده عمل متخلفانه است؛ در مواردی مانند فروش سلاح با آگاهی از استفاده در تجاوز، مسئولیت ایجاد میشود.
ارتباط با جرم تجاوز: تجاوز یک قاعده آمره peremptory norm (jus cogens) است؛ ماده ۴۱ ARSIWA دولتها را ملزم میکند که در نقض جدی jus cogens مانند تجاوز نهتنها کمک نکنند، بلکه وضعیت ایجادشده را به رسمیت نشناسند و برای پایان آن همکاری کنند.
- بیشتر بخوانید:
- قوانین و قواعد بینالملل در زمینه همدستی با متجاوزان
- نگاه حقوق بینالملل به استفاده از پایگاههای متخاصم در کشورهای ثالث؛ مسئولیت مدنی و کیفری کشور میزبان
مثالهای تاریخی و معاصر در این رابطه عبارتند از حمایت از عملیات نظامی با ارائه پایگاه یا قلمرو (ماده ۳ (f) تعریف تجاوز).
در موارد یمن، اوکراین و غرب آسیا: ارائه سلاح، اطلاعات و پشتیبانی فنی به ائتلافها که منجر به اتهام همدستی در نقض حقوق بشردوستانه بین المللی IHL یا تجاوز شده است.
رویکرد دیوان بینالمللی دادگستری و دادگاهها:
دیوان بینالمللی دادگستری ICJ در پروندههایی مانند نیکاراگوئه ۱۹۸۶ حمایت آمریکا از کنتراها را بررسی کرد؛ در Wall Advisory Opinion، تعهد به عدم کمک به وضعیت غیرقانونی تاکید شد.
حقوق کیفری بینالمللی: در دیوان بینالمللی کیفری، همدستی در ماده ۲۵ (۳) (c) اساسنامه مشارکت، معاونت یا هر گونه کمک کردن (aiding, abetting or otherwise assisting) نیازمند همکاری و سهم که «در ارتکاب جرم موثر باشد» است؛ برای جرم تجاوز، بند مدیریت leadership clause اعمال میشود، اما افراد ارائهدهنده کمک فنی ممکن است تحت کمک و معاونت در ارتکاب جرم aiding and abetting مسئول باشند.
محدودیتها و چالشهای اعمال قاعده
تشخیص اطلاع: دولتها اغلب ادعا میکنند کمک «دفاعی» یا «عمومی» است.
علیت: کمک باید قابل توجه باشد؛ کمکهای جزئی یا fungible (مانند فناوری عمومی) ممکن است کافی نباشد.
دفاعها: رضایت، مقابله به مثل یا دفاع از خود self-defence، اما برای تجاوز محدود.
دولتهای قدرتمند: اجرای عملی ضعیف به دلیل عدم وجود سازوکار مرکزی.
دکترین حقوقی (مانند Aust، Lanovoy، Milanovic) بر لزوم تعادل بین جلوگیری از معافیت و عدم فلج کردن همکاری تاکید دارند.
ارائه حمایت فنی و طرف یا طرفهای ثالث به متجاوزان، تحت ماده ۱۶ ARSIWA و قواعد مرتبط، همدستی در جرم تجاوز و نقضهای مرتبط ایجاد میکند؛ این قاعده بخشی از تلاش حقوق بینالملل برای جلوگیری از جنگهای غیرقانونی و مسئولیت جمعی است.
با وجود چالشهای اجرایی، تقویت پاسخگویی از طریق دیوان بینالمللی کیفری، دیوان بینالمللی دادگستری و سازوکارهای ملی ضروری است؛ جامعه بینالمللی باید استانداردهای شفافتری برای کمکهای فنی در درگیریها تدوین کند تا اصل «هیچ کمکی به تجاوز» تقویت شود.
انتهای پیام/