حجتالاسلام والمسلمین قاسمی استاد حوزه و دانشگاه در گفتوگو با میزان، همزمان با ایام ولایت و غدیر، به تحلیل واقعه سقیفه و عوامل کنارگذاشته شدن نص صریح غدیر پرداخت.
تنها ۷۰ روز پس از غدیر، واقعه سقیفه رخ داد. به نظر شما مهمترین عواملی که باعث شد نص صریح غدیر کنار گذاشته شود چه بود؟ (مثلاً: رقابت قبیلهای، ترس از تمرکز قدرت، یا تفسیر متفاوت از واژه «مولی»؟)
مهمترین عامل، اولویت یافتن منافع سیاسی و قبیلهای بر نص صریح الهی بود. در واقعه غدیر، خداوند به پیامبر امر کرد «بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ» و حضرت دستور دادند کسانی که جلوتر رفتهاند برگردند و عقبماندگان برسند تا جانشینی حضرت علی(ع) اعلام شود. اما پس از رحلت پیامبر، منافع سیاسی و قبیلهای مانع تحقق این نص شد.
عامل دیگر تفسیر به رأی واژه «مولا» بود. حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَولاه» را تحریف کرده و «مولا» را به معنای «دوست» گرفتند، در حالی که پیامبر برای اعلام دوستی چنین اجتماع عظیمی تشکیل نمیدهد.
عامل سوم ملاحظات اجتماعی و ساختار قبیلهای بود؛ جامعه عرب هنوز تحت تأثیر ساختار قبیلهای قرار داشت و رهبری فردی هرچند به نص الهی، حساسیتهای قبیلهای ایجاد میکرد و انسجام تازهیافته اسلام را به خطر میانداخت. بغض نسبت به امیرالمؤمنین(ع) را هم باید افزود، با آنکه ایشان نفس پیامبر در آیه مباهله «أَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ» هستند.
آیا سقیفه یک توطئه از پیش طراحی شده بود یا یک تصمیم اضطراری در لحظه برای پر کردن خلأ قدرت پس از رحلت پیامبر؟ شواهد تاریخی را بیان کنید.
سقیفه یک توطئه از پیش طراحی شده بود. شاهد تاریخی این است که پیامبر از هر فرصتی برای اعلام جانشین علی(ع) استفاده میکرد:
· در واقعه یوم الدار، پیش از اعلام رسمی نبوت، پیامبر فرمود اولین کسی که ایمان بیاورد، وصی و جانشین من خواهد بود و آن شخص علی بن ابیطالب(ع) بود.
· هنگام هجرت از مکه به مدینه، علی(ع) به جای پیامبر خوابید و جان خود را فدای او کرد.
· در تمام لحظات، علی(ع) در کنار پیامبر بود و تاریخ شیعه و سنی نقل میکند که ایشان در دامان رسول الله بزرگ شد.
بنابراین سقیفه یک توطئه پیشطراحیشده بر پایه منفعتطلبی قبیلهای و بغض نسبت به امیرالمؤمنین(ع) بود، نه یک تصمیم اضطراری.
جریان سقیفه بیشتر بر پایه «مصلحتاندیشی» عمل کرد یا «منفعتطلبی قبیلهای»؟ مصلحتی که مانع از اجرای نص غدیر شد چه بود؟
جریان سقیفه بیشتر بر پایه منفعتطلبی قبیلهای عمل کرد، نه مصلحتاندیشی حقیقی. راستیآزمایی از حدیث «اَلا ثَلاثَه» (که مرحوم سلیم بن قیس هلالی از امام باقر و امام صادق(ع) نقل کرده) نشان میدهد که بعد از پیامبر، گروهی منافع شخصی و قبیلهای خود را بر امر الهی ترجیح دادند.
مصلحتی که بهانه شد این بود که «اسلام تازه در میان قبایل انسجام یافته، با ولایت علی(ع) این انسجام از هم میپاشد»؛ اما این در واقع توجیهی برای کنار زدن نص غدیر بود. رأس الخطیئة، تمایل به کسب قدرت و حفظ آن و قرار دادن باطل به جای حق است.
چرا برخی از همان صحابهای که در غدیر به حضرت علی(ع) تبریک گفتند و بیعت کردند، بعداً در سقیفه شرکت کردند یا سکوت اختیار کردند؟ این تناقض رفتاری را چگونه تحلیل میکنید؟
این تناقض رفتاری ریشه در اولویت یافتن منافع سیاسی و دنیایی دارد. همان افرادی که در غدیر با امیرالمؤمنین(ع) بیعت کردند و تبریک گفتند، پس از رحلت پیامبر وقتی دیدند جایگاه خودشان در خطر است، منافع شخصی و قبیلهای را بر امر الهی ترجیح دادند. در روایت داریم که برخی از همین افراد، بعداً به پیامبر گفتند به امیرالمؤمنین ولایت عهدی بدهند. این نشان میدهد که بغض درونی نسبت به برتری حضرت علی(ع) – که افضل از عبادت ثقلین است – همراه با منفعتطلبی، باعث شد عهدشکنی کنند و نص غدیر را نادیده بگیرند.
اگر غدیر به درستی تثبیت میشد، آیا اساساً پدیده سقیفه شکل میگرفت؟ به عبارت دیگر، آیا میتوان گفت سقیفه نتیجه طبیعی «نادیده گرفتن غدیر» بود یا ریشه در نگرشهای پیشینی داشت که حتی پیش از غدیر وجود داشته است؟
اگر غدیر به درستی تثبیت میشد، سقیفه شکل نمیگرفت، زیرا جانشین پیامبر به نص الهی تعیین شده بود و جایی برای خلأ قدرت باقی نمیماند.
اما سقیفه ریشه در نگرشهای پیشینی داشت که حتی پیش از غدیر وجود داشته است، نه صرفاً یک نتیجه طبیعی نادیده گرفتن غدیر. توطئه از پیش طراحی شده بود و پیامبر از هر فرصتی برای اعلام جانشینی علی(ع) استفاده میکرد؛ چون میدانست نگرشهای قبیلهای و منفعتطلبیهای سیاسی وجود دارد. سقیفه نتیجه ترکیب عواملی بود که پیش از غدیر هم فعال بودند – رقابت قبیلهای، بغض نسبت به علی(ع)، و تمایل به حفظ قدرت – و غدیر فرصتی بود که آن نگرشها را رسوا کرد. پس سقیفه هم «نتیجه نادیده گرفتن غدیر» بود و هم «بروز نگرشهای پیشینی».
انتهای پیام/