حجتالاسلام والمسلمین حمیدرضا مهدوی ارفع، استاد حوزه و دانشگاه و محقق پژوهشگر حوزه علمیه قم، در گفتوگو با میزان به تبیین ابعاد مختلف عید سعید قربان پرداخت.
این استاد حوزه در پاسخ به این پرسش که آیا عید قربان را جشن رهایی از تعلقات بدانیم یا عید بندگی محض، اظهار کرد: از نظر منطق دین، انسان ذاتاً و فطرتاً آزاده آفریده شده است و حق ندارد هیچ حرف، رفتار یا تصمیمی بگیرد که سرسوزنی حریت او را خدشهدار کند.
وی با استناد به نامه ۳۱ نهجالبلاغه که امام علی (ع) خطاب به فرزندشان میفرمایند «لاتَکُن عَبدَ غَیرِکَ وَ قَد جَعَلَکَ اللهُ حُرّاً» (هرگز بنده غیر خودت مشو، که خدا تو را آزاد آفریده است)، تصریح کرد: شرط و راز حریت حقیقی در انسان، بندگی خداست. خداوند در قرآن پس از داستان حسادت و استکبار ابلیس نسبت به آدم، راه نجات از اسارت شیطان را چنین بیان میکند: «وَ أنِ اعبُدُونی هذا صِراطٌ مُستَقیم»؛ اگر میخواهی در صراط مستقیم که همان صراط حریت عقلانی است، حرکت کنی، فقط بندگی مرا بکن.
حجتالاسلام والمسلمین مهدوی ارفع تأکید کرد: بندگی شیطان را نباید کرد و اگر کسی میخواهد بنده شیطان نشود، باید بندگی خدا را بکند. اساساً بین آزادی از قیود و بندگی محض خدا، اینهمانی وجود دارد؛ کسی میتواند ادعا کند از همه قیود اسارت و ذلت رهایی یافته که تمام وجودش را در قید بندگی خدا قرار دهد. به قول حافظ: «من از آن روز که در بند توام آزادم».
وی افزود: بندگی خدا مانند پناه بردن به پناهگاهی است که هرگز از پناه دادن به پناهجویان نفعی نمیبرد و اگر هیچ پناهجویی هم نیاید، هیچ ضرری نمیکند. رهایی از قیود ذلت، ریشه در بندگی خدا دارد. در روایت نورانی که حضرت امام خمینی (ره) همواره به شاگردانشان یادآوری میکردند، آمده است: «العبودِیةُ جَوهَرَةٌ کُنهُها رُبُوبِیة»؛ بندگی خدا گوهری است که اگر کسی به کنه آن برسد، خداوند به برکت بندگی، قدرتهای الهی را به او عنایت میکند، همانگونه که به انبیا عنایت کرد.
این استاد حوزه با اشاره به اینکه خداوند به برکت بندگی، قدرتهای الهی را به بندگان خالص خود عنایت میکند، چنانکه به حضرت عیسی (ع) قدرت خلقپرنده، شفای بیمار لاعلاج و خبر از غیب داد، تأکید کرد: عید قربان عید اوج بندگی است و متأسفانه امروز مضامینی چون مبارزه با شیطانهای بزرگ، زیر سایه «توزیع گوشت» مدفون شده است.
حجتالاسلام والمسلمین مهدوی ارفع در تبیین تفاوت «فدیه» و «قربانی» در قرآن تصریح کرد: فدیه در اصطلاح فقهی، مالی معین است که برای جبران عبادتی که به جا آورده نشده یا جبران خطا یا آزادی اسیر واجب میشود. تفاوت کفاره و فدیه در این است که کفاره جریمهای است برای ترک فعل یا تأخیر و نقص در انجام واجبات؛ به دلیب سهلانگاری در انجام واجبات و ترک محرمات یا انجام عمدی آنها پرداخت میشود، اما اگر شخصی به دلایلی مانند پیری یا شیردهی نتواند روزه بگیرد، فدیه میپردازد.
این محقق حوزه علمیه قم در واکنش به تعبیر «دین مناسکی» که برخی روشنفکران دینی به کار میبرند، هشدار داد: این تعبیر تیغ دو دم است. اگر مراد اصالت دادن به مناسک در برابر مغز دین باشد و منجر به جعل مناسک نوظهور شود، انحراف و عامل ابتذال در دین است؛ مانند خلق دهههای بزرگداشت متنوع در سالهای اخیر همچون دهه مسلمیه، دهه باقریه و…
وی با اشاره به فرمایش امام خمینی (ره) در تاریخ ۱۳۷۰/۱۲/۱۳ افزود: اما اگر مقصود از دین مناسکی، تهی کردن دین از عواطف مذهبی و زدودن محبت و برائت باشد، انحرافی بس خطرناکتر است که از دیرباز پشت نقاب کاذب عقلانیت پنهان شده است.
حجتالاسلام والمسلمین مهدوی ارفع یادآور شد: در آغاز ماههای برپایی نظام جمهوری اسلامی، عدهای ترویج میکردند که شور و سینهزنی برای سیدالشهدا (ع) تا مقطع اسقاط حکومت پهلوی لازم بود، اما اکنون بهتر است به جای این کارها سمینار برگزار شود. حضرت امام خمینی (ره) با درایت بینظیرشان فرمودند: «زنده نگه داشتن عاشورا با همان وضع سنتی خودش… باید بدانید که اگر بخواهید نهضت شما محفوظ بماند، باید این سنتها را حفظ کنید.»
این استاد حوزه در پاسخ به پرسشی درباره نسبت مؤمن با دو «دیگری» در عید قربان (شیطان که باید سنگسار شود و فقیر که باید از قربانی بهرهمند شود) اظهار کرد: مؤمن باید محور قلب خود را هم در ساحت حب و هم در ساحت بغض با حب و بغض الهی تنظیم کند. از امام صادق (ع) پرسیده شد آیا در مذهب شما خبری از حب و بغض هم هست؟ حضرت فرمودند: «هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبُّ وَ الْبُغْضُ»؛ آیا اساساً دین چیزی جز محبت و بغض است؟
وی تصریح کرد: بنابراین رمی شیطان به عنوان سرسلسله مبغوضین و ملعونین خدا و محبت و احسان به مؤمن و فقیر به عنوان مصادیق محبوبیت خدا، در رأس محورهای زیست مؤمنانه قرار دارد. امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۳۰۴ نهجالبلاغه میفرمایند: «المِسکینُ رَسولُ اللهِ»؛ مسکین فرستاده خداست؛ پس هر که او را منع کند، خدا را رد کرده و هر که به او عطا کند، گویا به خداوند بخشیده است.
حجتالاسلام والمسلمین مهدوی ارفع درباره اینکه چرا عید قربان برخلاف عید فطر، قبل از عمل اتفاق میافتد، توضیح داد: واژه «عید» از مصدر «عود» به معنای بازگشتن است. عید فطر، جشن بازگشت عبد به تنظیمات کارخانه فطرت است، چراکه عبد در طول سال بر اثر معاشرت با کثرتها از فطرت فاصله گرفته و با یک ماه روزهداری پاکسازی میشود تا به فطرت برگردد، اما عید قربان، عید اوج و عروج عبد متقی به مقام فناء کلی است. عبد رها شده از اسارت گناه که به مقام تقوا رسیده، باید آماده پروازی بلند به سوی توحید محض شود و شرط این پرواز، کنده شدن از تعلقات است، حتی تعلقات حلال. ابراهیم (ع) همان اسماعیل را باید ذبح کند که عطیه خاص خدا به او بود. پس عید فطر پس از عمل است و عید قربان، قبل از عمل.
این محقق و پژوهشگر در ادامه به آسیب تقلیل عید قربان به قربانی و توزیع گوشت اشاره کرد و گفت: این آفت تقریباً تمام مناسک محوری ما را فراگرفته است. مثلاً در سالهای اخیر، غدیر خم به عنوان بزرگترین فرصت دعوت به ولایت، صرفاً با اطعام و جشن شناخته میشود تا جایی که برای برخی مردم مهم نیست چه پیامی در آن مناسبت مقصود بوده است.
وی یکی از اسباب این انحراف را قرائت سطحی و غیرکارشناسانه بسیاری از واعظان و ذاکران دانست و افزود: اگر در روایات اهل بیت (ع) خصوصاً امام صادق (ع) اینقدر بر اطعام تأکید شده، به دلیل شرایط خاص و دشوار شیعه در عصر خلفای عباسی بوده است؛ معصومین با ترفند اطعام، مجال گستردهای برای اجتماع مؤمنین فراهم میکردند. اما امروز با نقل بیدرایت چند روایت، تمام همتها بر اطعام متمرکز شده است.
حجتالاسلام والمسلمین مهدوی ارفع تأکید کرد: درباره قربان، مضامینی همچون مبارزه با شیطانهای بزرگ و کوچک امروزی، وحدت و اتحاد مسلمانان در مسیر توحید و نفی طاغوت، ایثار و از خودگذشتگی در راه خدا و گسترش طهارت و پاکی در جامعه، متأسفانه تحتالشعاع موج قربانی و نذر گوسفند قرار گرفته است.
انتهای پیام/