در دنیایی که اخبار درگیری‌های نظامی و تنش‌های ژئوپولیتیک به تیتر اول رسانه‌ها تبدیل شده است، یک پرسش بنیادین بار‌ها ذهن افکار عمومی را به خود مشغول می‌کند؛ اینکه نهاد‌های بین‌المللی و در رأس آنها سازمان ملل، دقیقا چه موضعی در قبال جنگ دارند؟

واقعیت این است که سازمان ملل در سال ۱۹۴۵، درست پس از جنگ جهانی دوم، با یک هدف اصلی تاسیس شد که نجات نسل‌های آینده از بلای جنگ بود. 

سند مادر این نهاد، یعنی منشور سازمان ملل، قوانین سختی را برای حفظ صلح وضع کرده است. اما این منشور درباره مشروعیت یا غیرقانونی بودن جنگ‌ها چه می‌گوید؟

اصل طلایی؛ ممنوعیت مطلق توسل به زور (بند ۴ ماده ۲)

قلب تپنده منشور سازمان ملل در مخالفت با جنگ، در بند ۴ ماده ۲ می‌تپد. این بند به صراحت تمام، استفاده از زور یا حتی تهدید به استفاده از زور را علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشوری ممنوع اعلام کرده است.

ماده ۲ (بند ۴) می‌گوید: کلیه اعضا در روابط بین‌المللی خود از تهدید به زور یا استفاده از آن علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشور خودداری خواهند نمود.»

این یعنی از نظر حقوق بین‌الملل، شروع یک جنگ تجاوزکارانه دست‌کم روی کاغذ، کاملا غیرقانونی و نقض صریح منشور است.

استثنای اول؛ حق ذاتی دفاع مشروع (ماده ۵۱)

با این حال، نویسندگان منشور واقع‌بین بودند و می‌دانستند که ممکن است کشوری مورد حمله ناگهانی قرار گیرد. به همین دلیل، ماده ۵۱ یک استثنای حیاتی قائل شده است؛ حق دفاع از خود.

شرط اصلی نوشته شده در منشور سازمان ملل این است که اگر یک حمله مسلحانه علیه یک عضو سازمان ملل رخ دهد، آن کشور حق دارد تا زمانی که شورای امنیت اقدامات لازم را برای حفظ صلح انجام نداده، دست به دفاع مشروع (انفرادی یا دسته‌جمعی) بزند.

نکته مهم این است که این ماده به کشور یا طرفی اجازه نمی‌دهد که به بهانه پیش‌دستی یا بدون وقوع یک حمله واقعی، جنگی را آغاز کند.

استثنای دوم؛ مجوز شورای امنیت برای حفظ صلح (فصل هفتم)

دومین راهی که براساس منشور، استفاده از نیروی نظامی را قانونی می‌کند، از کانال شورای امنیت سازمان ملل می‌گذرد. 

تحت فصل هفتم منشور (به‌ویژه ماده ۴۲)، اگر شورای امنیت تشخیص دهد که صلح جهانی به خطر افتاده یا نقض شده است، می‌تواند مجوز استفاده از نیروی نظامی را برای بازگرداندن آرامش صادر کند.

این همان سازوکاری است که به نیرو‌های حافظ صلح (کلاه‌آبی‌ها) یا ائتلاف‌های بین‌المللی در برخی بحران‌های تاریخی مجوز ورود داد.

چالش بزرگ؛ قانون روی کاغذ یا واقعیت در میدان؟

کارشناسان حقوق بین‌الملل همواره اشاره می‌کنند که مشکل منشور سازمان ملل، متن آن نیست، بلکه ضمانت اجرای آن است. 

وجود حق وتو برای اعضای دائم شورای امنیت بار‌ها باعث شده که این شورا در زمان وقوع جنگ‌های بزرگ به بن‌بست برسد و نتواند جلوی نقض منشور را بگیرد.

انتهای پیام/