نگاه آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی خامنهای به کتاب و کتابخوانی، ترکیبی است از دغدغه تمدنی، تجربه زیسته و ارزیابی میدانی از زیست فرهنگی جامعه.
حضورهای طولانی ایشان در نمایشگاههای کتاب تنها یک رفتار نمادین نبود، بلکه تلاشی هدفمند برای رصد جریان نشر، گفتوگو با پدیدآورندگان و بازشناسی موانع زیربنایی رشد فرهنگ مطالعه به شمار میرفت. این نگاه، هم افقهای کلان فرهنگ را مدنظر داشت و هم به جزئیاتی چون کیفیت کاغذ، ترجمه و ویرایش توجهی دقیق نشان میداد.
کتاب بهمثابه محور تربیت فرهنگی و زیست شناختی جامعه
در تجربه زیسته رهبر شهید انقلاب، کتاب یک کالای فرهنگی منفعل نبود، بلکه نیروی شکلدهنده به ذهن و منش جامعه تلقی میشد. تاکید ایشان بر اینکه هیچ چیز نمیتواند جای کتاب را بگیرد، نشان میدهد این نگاه از سطح توصیه فراتر میرفت و به باوری ریشهدار درباره سازوکار ارتقای جامعه پیوند داشت.
زمانی که میگفتند کتابخوانی باید همانند کارهای روزانه در زندگی مردم وارد شود، هدف، ساختن یک رفتار پایدار فرهنگی بود نه ایجاد موجهای مقطعی.
در بازدیدهای مستمر ایشان از نمایشگاههای کتاب، یک الگوی ثابت دیده میشود: پرسشهای دقیق درباره تیراژ، تازههای نشر، کیفیت محتوا، مخاطب هدف و شیوه توزیع.
این رفتار میدانی حاکی از آن بود که راه فهم وضعیت کتاب، عبور از سطح گزارشهای اداری و لمس مستقیم فضای نشر است. از نگاه ایشان، کتابخوانی زمانی گسترش مییابد که تولید و عرضه کتاب با ثبات، کیفیت و دسترسپذیری پیوند بخورد.
رصد نظاممند نشر و نگاه ساختاری به چرخه تولید محتوا
آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی خامنهای نشر را جزء اصلی چرخه کتابخوانی میدانستند و بارها تاکید کردهاند که گسترش مطالعه تنها با اصلاح ساختار نشر ممکن میشود.
اشارههای مکرر به گرانی و نامرغوبی کاغذ، ساماندهی توزیع، توجه به ویرایش و کتابآرایی، و ضرورت تالیف مناسب برای سنین گوناگون، نشان میدهد که نگاه ایشان به نشر، نگاه یک ناظر کلان فرهنگی بود که به جزئیات فنی نیز آگاهانه میپرداخت.
تاکید بر اینکه تولید کاغذ یک تولید امتداددار است، به معنای درک ارتباط زیرساختی میان اقتصاد فرهنگ و امکان گسترش مطالعه بود.
از زاویه تحلیلی، این نگاه تلاش میکرد زنجیره نشر را از وابستگی و نوسان خارج کند تا قیمت و کیفیت کتاب ثبات پیدا کند. همراهی مکرر با ناشران و استماع مشکلات آنان نیز نوعی جمعآوری داده میدانی بود؛ دادهای که در تحلیلهای راهبردی ایشان نقش تعیینکننده داشت.
مطالعه بهعنوان موتور خلاقیت رسانهای، هنری و هویتی
در سخنان ایشان، کتاب صرفا ابزار انتقال دانش نبود؛ منبع الهام برای هنر، رسانه، روایت تاریخی و شکلدهنده به هویت فرهنگی جامعه محسوب میشد. زمانی که تاکید میکردند برنامهسازان رسانهای، هنرمندان و نویسندگان باید بیشازپیش مطالعه کنند، این نکته را یادآور میشدند که تولید اثر باکیفیت بدون پشتوانه متنی ممکن نیست.
اهمیتی که به کتابهای خاطرات دفاع مقدس و آثار مرتبط با شهدای مدافع حرم میدادند، نشان میدهد نگاهشان به کتاب، ناظر به بازسازی حافظه جمعی بود؛ حافظهای که بدون تدوین دقیق، در آینده دچار گسست میشود.
توصیههای ایشان درباره ضرورت تولید کتابهای خواندنی برای نسل جوان در موضوعاتی همچون مشروطیت، انقلاب اسلامی و زندگی امام (ره) نیز بر همین مبنا قابل تحلیل است: ساختن روایت معتبر برای تثبیت فهم تاریخی جامعه.
این نگرش در حوزه کودک و نوجوان نیز ادامه یافت. تاکید ایشان بر تولید کتاب متناسب با فرهنگ ایرانی–اسلامی نشان میداد که شکلگیری ذهن نسل آینده بدون کتاب بومی قابل تصور نیست. این نگاه، یک رویکرد تربیتی بلندمدت بود که میان محتوا، هویت و نیازهای نسل نو پیوند برقرار میکرد.
کتابخوانی بهعنوان ساحت عمومی زندگی و نیاز به نهادسازی پایدار
پیوستهای نهادی در نگاه شهید آیتاللهالعظمی خامنهای جایگاه مهمی داشت. زمانی که بر تشکیل شورای عالی کتاب، ایجاد فروشگاههای زنجیرهای کتاب، اصلاح نظام توزیع و گسترش نقد کتاب تاکید میکردند، در حقیقت یک زیستبوم فرهنگی برای تثبیت رفتار مطالعه طراحی میکردند.
توجه به نقد کتاب، بهویژه در نمایشگاههای اولیه، نشانه آن است که از منظر ایشان، کیفیت محتوا بدون داوری متخصصان ارتقا پیدا نمیکند.
درخواست برای انتشار مجلات ویژه نقد کتاب، بهنوعی ساختن شبکه ارزیابی برای هدایت انتخاب مخاطب بود. این رویکرد، کتابخوانی را از سطح یک رفتار فردی به سطح یک کنش عمومی ارتقا میداد.
نکته مهمتر اینکه ایشان نمایشگاه کتاب را همایش عظیم مردمی میدانستند؛ فضایی که فراتر از خرید کتاب، به پیوند میان مردم، ناشران و جریان فرهنگ میانجامید.
از دیدگاه تحلیلی، نمایشگاه کتاب برای ایشان آزمایشگاه بزرگ فرهنگ بود؛ جایی که میتوانستند روندها، انگیزههای جوانانه، نیازهای پنهان مخاطبان و تحولات نشر را بهصورت زنده مشاهده کند.
این مجموعه دیدگاهها و رفتارها نشان میدهد که نگاه ایشان به کتاب یک نگاه مقطعی یا نمادین نبود، بلکه یک طرح جامع برای پیوند نسلها با متن، تقویت حافظه ملی، ارتقای دانش عمومی و ساختن زیرساختهای پایدار فرهنگی به شمار میرفت؛ طرحی که کتاب را در محور پیشرفت جامعه قرار میداد.
انتهای پیام/