کامبیز نوروزی حقوقدان در یادداشتی نوشت:تهدید ترامپ به حمله به نیروگاههای ایران اگرچه هنوز یک تهدید است، اما اگر جامه پوشیده و چنین حمله یا حملاتی انجام شود در ادامهء موارد متعدد نقض قاعد حقوق بینالملل نقض آشکار تازهای مواد متعدد کنوانسیون ژنو و پروتکلهای الحاقی است که میتواند جنایت جنگی هم محسوب شود.
حمله به زیرساختهای حیاتی مانند نیروگاهها در مخاصمات مسلحانه، یکی از چالشبرانگیزترین مسائل در حقوق بینالملل بشردوستانه (حقوق جنگ) است. برای تحلیل دقیق این موضوع، باید به کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹ و بهویژه پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ رجوع کرد.
نخستین اصل بنیادین در این حوزه، «اصل تفکیک» است که در ماده ۴۸ پروتکل الحاقی اول تصریح شده است. بر اساس این اصل، طرفهای درگیر باید همواره میان اموال غیرنظامی و اهداف نظامی تمایز قائل شوند. در نتیجه، نیروگاهها در حالت عادی بهعنوان «اموال غیرنظامی» تلقی میشوند و از حمایت برخوردارند، مگر آنکه شرایط خاصی آنها را به هدف نظامی تبدیل کند.
ماده ۵۲ پروتکل الحاقی اول، تعریف روشنی از «هدف نظامی» ارائه میدهد. طبق بند ۲ این ماده، تنها اشیایی که بهطور مؤثر در عملیات نظامی مشارکت دارند و انهدام آنها مزیت نظامی قطعی و مستقیم ایجاد میکند، میتوانند هدف حمله قرار گیرند. بنابراین، اگر یک نیروگاه صرفاً برای تأمین برق مصرفکنندگان غیرنظامی مورد استفاده باشد، حمله به آن غیرقانونی است.
با این حال، حتی در صورت احراز ماهیت نظامی یک نیروگاه، حمله باید با اصول دیگری نیز سازگار باشد. یکی از مهمترین این اصول، «اصل تناسب» است که در ماده ۵۱ بند ۵ (ب) پروتکل الحاقی اول آمده است. بر اساس این اصل، حملهای که انتظار میرود تلفات غیرنظامی یا خسارات جانبی آن بیش از حد و نامتناسب با مزیت نظامی پیشبینیشده باشد، ممنوع است.
بنابراین، اگر تخریب یک نیروگاه موجب قطع گسترده برق، اختلال در بیمارستانها و آسیب جدی به جمعیت غیرنظامی شود، ممکن است حمله، حتیدر صورت هدف نظامی بودن نیروگاه، غیرقانونی تلقی گردد.
علاوه بر این، ماده ۵۷ پروتکل الحاقی اول بر «اقدامات احتیاطی در حمله» تأکید دارد. طرفهای مخاصمه موظفاند تمام تدابیر ممکن را برای کاهش تلفات غیرنظامیان و خسارات به اموال غیرنظامی اتخاذ کنند. این تعهد شامل انتخاب دقیق هدف، زمان و شیوه حمله است.
در میان مقررات موجود، ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول اهمیت ویژهای دارد. این ماده بهطور خاص از «تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک» مانند سدها، نیروگاهها و نیروگاههای هستهای حمایت میکند. بر اساس این ماده، حمله به چنین تأسیساتی در صورتی که موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات شدید در میان غیرنظامیان شود، ممنوع است. این ممنوعیت حتی در مواردی که این تأسیسات ممکن است بهعنوان هدف نظامی تلقی شوند نیز اعمال میشود، مگر در شرایط بسیار محدود و استثنایی.
مهمتر از اینها، ماده ۵۴ پروتکل الحاقی اول تخریب «اشیای ضروری برای بقای غیرنظامیان» را ممنوع میداند. اگرچه نیروگاهها بهطور صریح در این ماده ذکر نشدهاند، اما در عمل، زیرساختهای انرژی نقش حیاتی در تأمین آب، خدمات بهداشتی و عملکرد بیمارستانها، ارتباطات، حمل و نقل و... دارند. بنابراین، حمله به نیروگاه به دلیل آسیب شدید به نیازهای حیاتی غیرنظامیان مشمول این ممنوعیت نیز قرار میگیرد.
کنوانسیونهای ژنو ۱۹۴۹، بهویژه کنوانسیون چهارم، چارچوب کلی حمایت از غیرنظامیان را فراهم میکنند، اما جزئیات مربوط به اهداف نظامی و محدودیتهای حمله عمدتاً در پروتکلهای الحاقی تبیین شده است.
نهایتا اینکه حمله به نیروگاههای با ماهیت غیرنظامی بهطور کلی ممنوع بوده و میتواند جنایت جنگی محسوب شود. در مقابل، اگر نیروگاه به هدف نظامی تبدیل شده باشد، حمله تنها در صورتی مجاز است که اصول تفکیک، تناسب و احتیاط رعایت شود. با این حال، در مورد تأسیسات خطرناک مانند نیروگاههای هستهای، حقوق بینالملل محدودیتهای بسیار سختگیرانهتری اعمال کرده است که نقض آنها میتواند بهوضوح در زمره جنایات جنگی قرار گیرد
اگرچه حقوق بینالملل معمولا تحت تاثیر قدرت بینالملل است ولی ایران علاوه بر آمادگی دفاع نظامی برای جلوگیری از حمله آمریکا به نیروگاههای ایران، به آمادگی حقوقی برای مقابلهء قانونی با این حملهء احتمالی بیاندیشد.
در جنگ نمیتوان بدون برنامهها و سیاستهای دیپلماتیک و حقوقی عمل کرد.
انتهای پیام/