: در روابط بین دولت و مجلس شاید بتوان آذرماه را ماه «بودجه» نامید. یک ماه قبل از ارائه لایحه بودجه ماهی پر کار برای دولت و یک ماه بعد از ارائه لایحه بودجه به مجلس ماهی پر کار برای نمایندگان به حساب می آید. بر اساس آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی، قوه مجریه مکلف است لایحه بودجه هر سال را تا ۱۵ آذر سال قبل به مجلس ارسال کند. تاخیر در ارسال لایحه بودجه روندی نامطلوب و باعث جلوگیری از انضباط مالی در کشور است که در برخی دولت ها د ر حال تبدیل شدن به رویه بود، اما با توجه به مشکلاتی که ناشی از این موضوع برای کشور به وجود آمد، امسال لایحه بودجه در موعد مقرر به مجلس تقدیم شد.

به گزارش خبرنگار سیاسی میزان، بودجه واژه‌ای فرانسوی است که از کلمه «بوجه» به معنای کیف پول گرفته شده و وارد واژگان زبان فارسی و انگلیسی شده است که شامل یک فهرست از تمام هزینه‌های برنامه‌ریزی شده و درآمد برای صرفه‌جویی، استقراض و مخارج است که همواره مهمترین موضوعات کشورهای مختلف را در اواخر سال تشکیل می‌دهد.

عمده وقت دولت‌ها و پارلمان‌ها از اواسط سال تا اواخر همان سال به تدوین، بررسی و تصویب لایحه بودجه می‌گذرد تا به اصطلاح کشور در سال جدید بدون خرجی نماند. این روند تدوین، بررسی و تصویب، اما با چالش‌ها و مشکلات بسیاری چه در کشورهای توسعه‌یافته و چه در کشورهای در حال توسعه مواجه بوده است.

تاریخچه بودجه نویسی در ایران

قبل از انقلاب مشروطه چنین واژه ای در زبان فارسی به کار نمی رفته است و پس از آن چون قانون اساسی ایران بیشتر از قوانین اساسی بلژیک و فرانسه ترجمه و اقتباس شده این واژه نیز همراه قوانین مالی فرانسه ترجمه و وارد قانون محاسبات عمومی ایران و زبان فرانسه شده است.

در ایران و پیش از انقلاب مشروطه، هر شهرستان برای خود بودجه ای داشت که به وسیله مستوفیان (مأموران وصول خزانه و حسابداران) زیر نظر وزیر مالیه تنظیم می‌شد. در مرکز کشور نیز بودجه‌ای تهیه می‌شد. بودجه لشکر و قشون جدا از سایر ارکان دولت تصویب می‌شد و در پایان به تصویب پادشاه می‌رسید. با انقلاب مشروطیت (1285) و تدوین نخستین قانون اساسی وضع مالیات و تصویب بودجه در صلاحیت مجلس شورای ملی قرار گرفت.

اولین بودجه در ایران 141 میلیون ریال بود

در ایران نخستین بودجه به مفهوم امروزی را مرحوم صنیع الدوله هدایت، وزیر مالیه وقت در سال 1289 تهیه کرده است، ولی وی پیش از تقدیم بودجه به مجلس ترور شد و وزیر بعدی بودجه تهیه شده را به نام او به مجلس پیشنهاد کرد. در این بودجه که عمده‌ترین بخش آن را مالیات بخش کشاورزی تشکیل می‌داد، درآمد 000ر160ر141 ریالی و هزینه 000ر180ر146 ریالی پیش بینی شده بود. بدین ترتیب، نخستین بودجه پیشنهادی ایران از کسری بودجه به میزان 000ر020ر5 ریالی برخوردار بوده است.

این بودجه به تصویب مجلس نرسید و بعدها نیز یا بودجه‌ای پیشنهاد نشد و یا اگر پیشنهاد شد، به تصویب مجلس نرسید. نخستین بودجه ای که توسط مجلس تصویب شد، مربوط به سال 1302 است که در خرداد 1302 به تصویب مجلس رسید. روش صنیع الدوله تا سال 1320 که درآمدهای نفتی به بودجه تزریق شد، ادامه پیدا کرد و پس از آن به صورت دیگری تدوین شد. این روند اصلاح شده تا پایان رژیم طاغوت ادامه یافت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی روند تهیه و تقدیم بودجه تغییراتی نسبت به گذشته داشت. برابر اصل یکصدوپنجاه و دو قانون اساسی، بودجه سالانه ی کل کشور به ترتیبی که در قانون مقرر می شود، از طرف دولت تهیه و برای رسیدگی و تصویب به مجلس شورای اسلامی تسلیم می گردد. هرگونه تغییر در ارقام بودجه نیز تابع مراتب مقرّر در قانون خواهد بود.

تلاش مجلس برای الزام دولت به ارائه به موقع بودجه

3 سال از دولت اول محمود احمدی‌نژاد گذشته بود که مجلس هشتم به ریاست علی لاریجانی در روز هفدهم مهرماه سال 87 با اصلاح آیین‌نامه داخلی مجلس، دولت‌ها را ملزم به ارائه لایحه بودجه سالانه کل کشور حداکثر تا پانزدهم آذرماه هر سال کرد تا به بی نظمی‌ها در این زمینه پایان دهد.

تعیین مهلت 15 آذر برای ارائه لوایح بودجه به این دلیل است که مدت زمان 40 تا 55 روزه‌ای برای بررسی بودجه از سوی نمایندگان، کمیسیون‌های تخصصی و کمیسیون تلفیق مورد نیاز است و بعد از آن هم لایحه بودجه در صحن علنی مجلس چکش‌کاری می‌شود، علاوه بر این معمولا شورای نگهبان هم ایراداتی را به مصوبات مجلس وارد می‌کند که باید مجددا در صحن علنی مجلس بررسی و اصلاح شود.

لایحه بودجه به طور سالانه و بر اساس قانون اساسی باید در آذر ماه از سوی دولت به مجلس شورای اسلامی فرستاده شود، درچند سال اخیر ارائه لایحه بودجه از سوی دولت به مجلس دچار فراز و نشیبهایی بوده است که نشان از بی توجهی دولتها به نص قانون اساسی در این مورد است.

انحلال سازمان مدیریت دلیل تاخیر در تقدیم بودجه به مجلس

برخی از کارشناسان تاخیرات مکرر در آماده سازی بودجه را انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی می دانند ( این سازمان در سال ۱۳۲۸ برای ساماندهی به امور عمرانی تشکیل و در ۱۸ تیر ۱۳۸۶، پس از ۶۰ سال به دست رییس جمهور «محمود احمدی نژاد» منحل و وظایف آن به معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی منتقل گردید)

هرچند محمدرضا میرتاج الدینی معاون پارلمانی وقت دولت احمدی نژاد معتقد است: در سال های 61 و 62 بهمن ماه و سالهای 66، 67، 68 ، 81 ،83 ،84 و 85 دیماه زمان ارائه لایحه بودجه بوده که در آن زمان هم سازمان مدیریت و برنامه ریزی برقرار بوده است، بنابراین زمان ارائه لایحه بودجه ارتباطی با نبود سازمان مدیریت ندارد و حتی در برخی از سال ها مانند سال 69 لایحه بودجه اسفندماه به مجلس تقدیم شده بود.

در این گزارش سعی کرده ایم به وضعیت ارائه بودجه در دولت های هاشمی رفسنجانی، خاتمی و احمدی نژاد و وضعیت تخلفات آن بپردازیم.

هاشمی تاخیری در تقدیم بودجه به مجلس نداشت

نگاهی اجمالی به دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی نشان می دهد که بودجه در دولت وی تقریبا به موقع به مجلس ارائه شده است هر چند که به طور مثال بودجه سال 1376 حتی زودتر از موعد مقرر و در تاریخ چهارم آذر به مجلس رفت و در 14 بهمن همان سال به تصویب مجلس رسید.

کارنامه 8 ساله سیدمحمد خاتمی نیز در ارائه لایحه بودجه با تغییراتی همراه بوده است. نگاهی به کارنامه دولت خاتمی نشان می دهد تاخیر درارائه بودجه در دولت وی شتاب و تعداد بیشتری به خود گرفته است. به طور مثال بودجه سال 1380 ششم آذر سال 1379 تقریباً بدون تأخیر و کمی زودتر راهی مجلس شد، اما 3 سال بعدی با تأخیراتی همراه بود.

تاخیر 102 روزه خاتمی در ارائه بودجه

بودجه سال 1381 دوم دی سال 1380 با 17 روز تأخیر، بودجه سال 1382 نوزدهم دی سال 1381 با 34 روز تاخیر، بودجه سال 1383دوم دی سال 1382 با 17 روز تاخیر و بودجه سال 1384 نوزدهم دی با 34 روز تاخیر ارائه شد که تقریباً مجلس شورای اسلامی همه بودجه‌ها را 24 یا 25 بهمن همان سالی که ارائه شده، تصویب کرده است.

اما نگاهی به کارنامه 8ساله دولت احمدی نژاد نشان می دهد رکورد تاخیر ارائه بودجه توسط محمود احمدی نژاد شکسته شده است.

تاخیر 403 روزه احمدی نژاد در تقدیم لایحه بودجه

احمدی‌نژاد در مجموع و با در نظر گرفتن تاخیر 51 روزه دولت در ارائه بودجه سال 92 کل کشور 403 روز تاخیر تقدیم لایحه های بودجه سالانه در طول 8 سال فعالیت دولت های نهم و دهم داشته است.

بنا بر این گزارش، احمدی نژاد و تیم اقتصادی‌اش در دولت نهم بودجه سال 1385 را 25 دی سال 1384 با 40 روز تاخیر، بودجه سال 1386 را 30 دی با 45 روز تاخیر، بودجه سال 1387 را 17 دی با 32 روز تاخیر و بودجه سال 1388 را 9 بهمن با 54 روز تاخیر به مجلس ارائه کرد که مجلس مثل سابق بیشتر این لایحه‌ها را در 24، 25 و 26 بهمن همان سال تصویب کرده و همه اینها در حالی است که احمدی نژاد در سال اول دولت نهم گفته بود:

" می‌خواهیم که بودجه کشور را به صورت یک کتاب جیبی کوچک تنظیم کنیم و آن را در اختیار عموم برای مطالعه قرار دهیم"، ولی معلوم نشد نوشتن یک کتاب جیبی کوچک چه میزان زمان می برد.

اما در دولت دهم داستان وخیم‌تر شد و محمود احمدی نژاد رکورد تاریخی 84 روز تاخیر را با اختلاف زیاد نسبت به سایر روسای جمهور قبلی به نام خود ثبت کرد.

احمدی نژاد بودجه سال 89 در 4 بهمن با 49 روز تاخیر، بودجه سال 90 در 6 اسفند با 76 روز تاخیر و بودجه سال 91 را در 12 بهمن با 57 روز تاخیر به مجلس ارائه کرد و طبق معمول مجلس در 25 و 26 اسفند همان سال تصویب کرد.

دولت‌ احمدی‌نژاد در مجموع در ارائه لایحه بودجه کل کشور 352 روز تاخیر داشته است و با در نظر گرفتن تاخیر 51 روزه دولت در ارائه بودجه سال 92 کل کشور مجموع تاخیرهای دولت‌های نهم و دهم در این رابطه به 403 روز می‌رسد.

احمدی نژاد از اولین سال بودجه نویسی تا آخرین سال آن، هیچگاه بودجه را در زمان مقرر خود تحویل مجلس نداد و نمایندگان هیچگاه در آذرماه شاهد ارائه بودجه از سوی رئییس دولت‌های نهم و دهم به مجلس نبودند.

روحانی تاکنون 3 روز در زمان تقدیم بودجه تاخیر داشته است

دولت روحانی در سال گذشته که اولین بودجه‌نویسی خود را تجربه می‌کرد سعی کرد تا بودجه را در زمان مناسب به مجلس شورای اسلامی ارائه دهد. رئیس‌جمهور روحانی 2 روز بعد از موعد قانونی راهی مجلس شد تا از کلیات لایحه بودجه ارائه‌شده به مجلس دفاع کند.

این درحالی است که حسن روحانی بودجه سال 94 را فقط با 1 روز تاخیر و امروز و همزمان با روز دانشجو به مجلس شورای اسلامی تقدیم کرد و روند تاخیر در ارایه لایحه بودجه را همزمان با دو روز تاخیر در سال گذشته و یک روز تاخیر در سال جاری منقطع ساخت.

اقدام و تاکید دولت برای ارائه به موقع لایحه بودجه، می‌تواند این نوید را به بهارستانی هابدهد که می توانند دلخوری های احیانا به وجود آمده در انتخاب وزیرعلوم بین 2 قوه به  را فراموشی بسپارند.

هرچند ارایه به موقع بودجه نیزفرصت کافی را در اختیار نمایندگان برای بررسی های لازم قرار خواهد داد تا مبادا بی‌توجهی به قانون از سوی رییس‌جمهور، ‌موجب وارد شدن خدشه به روابط و تعاملات دولت اعتدال‌گرا و مجلس اصولگرا شود. ضمن اینکه رعایت نظم در ارائه به موقع بوجه به مجلس جلوی عدم انضباط مالی در کشور را می گیرد و به بهتر شدن معادلات و روابط مالی کشور و دستگاه های فعال در آن می شود.

.................................
گزارش: مرتضی لطفی