نحوه مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم در دادگاه
چنانچه ضرر و زیانهای مادی در نتیجه ارتکاب جرمی به وجود بیاید، شاکی خصوصی میتواند برای مطالبه آن به دادگاه، دادخواست ارایه دهد.
کد خبر: ۱۵۸۸۰۶
تاریخ: ۲۳ فروردين ۱۳۹۵ - ۱۰:۰۶
خبرگزاری میزان - 
به گزارش گروه حقوقی و قضایی به نقل از روزنامه حمایت، وقوع برخی جرایم، علاوه بر، برهم زدن نظم عمومی جامعه ممکن است به اشخاص نیز به طور مستقیم خساراتی وارد کند. در چنین شرایطی، شخص زیاندیده از جرم بعد از آن که به عنوان شاکی خصوصی، شکایت خود را در مراجع قضایی طرح کرد، حق دارد برای جبران خسارت و صدماتی که به طور مستقیم به واسطه ارتکاب جرم به او وارد شده است، از مقام قضایی، جبران خسارت را درخواست کند.
خسارات ناشی از جرم به این معنا است که جرمی به وقوع پیوسته و مجنیعلیه (کسی که جرم علیه واقع شده) متحمل خسارتی شده است. خسارات ناشی از جرم به سه دسته زیانهای مادی (خسارت به جان و مال)، معنوی (ضرر به حیثیت و آبرو) و عدمالنفع تقسیم میشوند.
خسارت عدمالنفع زمانی به وقوع میپیوندد که مجنیعلیه میتواند از طریق مشروع درآمدی به دست آورد؛ اما ارتکاب جرم از سوی مجرم باعث میشود تا او درآمد یا نفع مزبور را از دست بدهد و از این طریق، متحمل خسارتی شود.
مطالبه عدمالنفع
به طور معمول در دادگاهها، علیرغم صدور رای به جبران خسارات مادی و گاه معنوی، در مورد عدمالنفع رایی صادر نمیشود. بسیاری از دادگاهها اعتقاد دارند که عدمالنفع، خسارتی قابل مطالبه نیست. در واقع آنها با تفسیر تبصره 2 ماده 515 قانون آیین رسیدگی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 به این نتیجه رسیدهاند که این دسته از خسارات ناشی از جرم قابلیت مطالبه را ندارد.
جبران منافع ممکنالحصول
بر اساس قانون تنها آن دسته از خسارات قابلیت مطالبه دارند که بیواسطه و به طور مستقیم از جرم ناشی شده باشند. تنها عدمالنفعی که ممکنالحصول باشد، قابلیت مطالبه را دارد و عدمالنفع غیرقابل حصول قابل مطالبه نیست. مرز میان عدمالنفع و منافع ممکنالحصول بسیار ظریف است تا آنجا که حتی عدهای این دو را یکی میدانند.
منافع ممکنالحصول را میتوان اینگونه توضیح داد؛ فرض کنید آقای (الف) دارای باغی با درختان میوه است. این باغ در سالیان گذشته همواره محصول خوبی به بار داده است. امسال همسایه آقای (الف) یعنی خانم (ج) به طور ناگهانی آبی را که به باغ (الف) میآمد، قطع کرده و به این ترتیب محصولات درختان آقای (الف) را به طور کامل از بین برده است. در این حالت است که میگوییم با وجود امکان تحصیل منفعت یا همان کسب محصول برای آقای (الف)، منفعت مزبور با عمل خانم همسایه از دست رفته و نابود شده است.
به این منافع که امکان تحصیل آنها وجود داشته و به دلیل عمل دیگری از بین رفته است، منافع ممکنالحصول گفته میشود. همان طور که مشاهده میکنید منافع ممکنالحصول دارای معنایی نزدیک و مشابه با اصطلاح عدمالنفع است؛ به نحوی که چندان تفاوتی میان دو اصطلاح فوق به نظر نمیرسد.
شرایط مطالبه خسارت
مطالبه خسارات ناشی از جرم در گروی ارایه دادخواست است. پس از صدور کیفرخواست، پرونده جرم از دادسرا خارج و به دادگاه صالح ارسال میشود.
دادگاه علاوه بر تکلیف رسیدگی به اتهام مطروحه وظیفه دارد در صورت درخواست مجنیعلیه مبنی بر جبران خسارات وارده به آن تقاضا نیز رسیدگی کند. درخواست زیاندیده در خصوص جبران خسارات باید در قالب ارایه دادخواست صورت بگیرد؛ به این معنا که مجنیعلیه باید با ارابه دادخواستی به دادگاه رسیدگیکننده به جرم، جبران خسارات ناشی از جرم را مطالبه کند.
نکتهای که در اینجا وجود دارد، این است که اگر مجنیعلیه نتوانست یا اینکه نخواست در حین رسیدگی به اتهام اصلی، دادخواست جبران خسارت را ارایه کند، میتواند پس از صدور حکم دادگاه کیفری حسب مورد به شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی صالح مراجعه و با استناد به حکم صادره، دادخواست جبران خسارت خود را تقدیم کند.
نکته دیگری که باید در این خصوص مورد توجه قرار داد، این است که دادخواست جبران را چنانچه خسارت وارده کمتر از پنج میلیون تومان باشد باید به شورای حل اختلاف و اگر بیشتر از پنج میلیون تومان باشد باید به دادگاه حقوقی محل اقامت خوانده تقدیم کرد.
ارتباط خسارت ناشی از جرم با دعوای عمومی
قانون برای جلوگیری از صدور تصمیمهای متفاوت در موضوعاتی که منشأ واحد دارند، تسریع در رسیدگی، اجرای صحیحتر عدالت و استفاده از دلایل مشابه در دعوی عمومی و خصوصی، به شاکی خصوصی اجازه میدهد تا ادعای خود را به عنوان مدعی خصوصی در دادگاه (رسیدگیکننده به امر کیفری) طرح و اقامه دعوا کند.
برای مثال آقای «الف» در تصادف رانندگی، علاوه بر صدمه بدنی، اتومبیلش نیز خسارت میبیند. در این حالت او میتواند برای جبران خسارت واردشده به اتومبیلش در همان دادگاه رسیدگیکننده به جرم (ایراد صدمه بدنی غیرعمدی به واسطه بیاحتیاطی در امر رانندگی) ادعایش را طرح کند.
برای اینکه متضرر از جرم بتواند دعوای ضرر و زیان خود را در مقابل دادگاه اقامه کند، باید علاوه بر دارا بودن اهلیت، در طرح دعوا نیز ذینفع باشد.
در برخی مواقع، وراث و قائممقامهای قانونی بزهدیده هم میتوانند تحت شرایطی خسارت ناشی از جرم را مطالبه کنند. بنابراین اولا باید گفت که خسارت ناشی از جرم قابل مطالبه است. ثانیا این خسارت با اموال ناشی از جرم متفاوت است؛ چرا که اموال حاصل از جرم بدون نیاز به دادخواست به مالک آن برگردانده میشود؛ اما خسارات ناشی از جرم برای اینکه پرداخت شود، نیازمند تقاضای خسارت دیده است.
خسارت مادی و معنوی نیز قابل مطالبه است، منافع ممکنالحصول را نیز میتوان دریافت کرد؛ اما خسارت بر خسارت قابل مطالبه نیست.
همچنین خسارت ناشی از جرم را میتوان در قالب دادخواستی از دادگاه مطالبه کرد؛ اما اگر شخص این خسارت را مطالبه نکرد، میتوان بعد از صدور رای از طریق شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی این خسارت را مطالبه کرد.
به گزارش گروه حقوقی و قضایی به نقل از روزنامه حمایت، وقوع برخی جرایم، علاوه بر، برهم زدن نظم عمومی جامعه ممکن است به اشخاص نیز به طور مستقیم خساراتی وارد کند. در چنین شرایطی، شخص زیاندیده از جرم بعد از آن که به عنوان شاکی خصوصی، شکایت خود را در مراجع قضایی طرح کرد، حق دارد برای جبران خسارت و صدماتی که به طور مستقیم به واسطه ارتکاب جرم به او وارد شده است، از مقام قضایی، جبران خسارت را درخواست کند.- چنانچه ضرر و زیانهای مادی در نتیجه ارتکاب جرمی به وجود بیاید، شاکی خصوصی میتواند برای مطالبه آن به دادگاه، دادخواست ارایه دهد.
خسارات ناشی از جرم به این معنا است که جرمی به وقوع پیوسته و مجنیعلیه (کسی که جرم علیه واقع شده) متحمل خسارتی شده است. خسارات ناشی از جرم به سه دسته زیانهای مادی (خسارت به جان و مال)، معنوی (ضرر به حیثیت و آبرو) و عدمالنفع تقسیم میشوند.
خسارت عدمالنفع زمانی به وقوع میپیوندد که مجنیعلیه میتواند از طریق مشروع درآمدی به دست آورد؛ اما ارتکاب جرم از سوی مجرم باعث میشود تا او درآمد یا نفع مزبور را از دست بدهد و از این طریق، متحمل خسارتی شود.
مطالبه عدمالنفع
به طور معمول در دادگاهها، علیرغم صدور رای به جبران خسارات مادی و گاه معنوی، در مورد عدمالنفع رایی صادر نمیشود. بسیاری از دادگاهها اعتقاد دارند که عدمالنفع، خسارتی قابل مطالبه نیست. در واقع آنها با تفسیر تبصره 2 ماده 515 قانون آیین رسیدگی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 به این نتیجه رسیدهاند که این دسته از خسارات ناشی از جرم قابلیت مطالبه را ندارد.
جبران منافع ممکنالحصول
بر اساس قانون تنها آن دسته از خسارات قابلیت مطالبه دارند که بیواسطه و به طور مستقیم از جرم ناشی شده باشند. تنها عدمالنفعی که ممکنالحصول باشد، قابلیت مطالبه را دارد و عدمالنفع غیرقابل حصول قابل مطالبه نیست. مرز میان عدمالنفع و منافع ممکنالحصول بسیار ظریف است تا آنجا که حتی عدهای این دو را یکی میدانند.
منافع ممکنالحصول را میتوان اینگونه توضیح داد؛ فرض کنید آقای (الف) دارای باغی با درختان میوه است. این باغ در سالیان گذشته همواره محصول خوبی به بار داده است. امسال همسایه آقای (الف) یعنی خانم (ج) به طور ناگهانی آبی را که به باغ (الف) میآمد، قطع کرده و به این ترتیب محصولات درختان آقای (الف) را به طور کامل از بین برده است. در این حالت است که میگوییم با وجود امکان تحصیل منفعت یا همان کسب محصول برای آقای (الف)، منفعت مزبور با عمل خانم همسایه از دست رفته و نابود شده است.
به این منافع که امکان تحصیل آنها وجود داشته و به دلیل عمل دیگری از بین رفته است، منافع ممکنالحصول گفته میشود. همان طور که مشاهده میکنید منافع ممکنالحصول دارای معنایی نزدیک و مشابه با اصطلاح عدمالنفع است؛ به نحوی که چندان تفاوتی میان دو اصطلاح فوق به نظر نمیرسد.
شرایط مطالبه خسارت
مطالبه خسارات ناشی از جرم در گروی ارایه دادخواست است. پس از صدور کیفرخواست، پرونده جرم از دادسرا خارج و به دادگاه صالح ارسال میشود.
دادگاه علاوه بر تکلیف رسیدگی به اتهام مطروحه وظیفه دارد در صورت درخواست مجنیعلیه مبنی بر جبران خسارات وارده به آن تقاضا نیز رسیدگی کند. درخواست زیاندیده در خصوص جبران خسارات باید در قالب ارایه دادخواست صورت بگیرد؛ به این معنا که مجنیعلیه باید با ارابه دادخواستی به دادگاه رسیدگیکننده به جرم، جبران خسارات ناشی از جرم را مطالبه کند.
نکتهای که در اینجا وجود دارد، این است که اگر مجنیعلیه نتوانست یا اینکه نخواست در حین رسیدگی به اتهام اصلی، دادخواست جبران خسارت را ارایه کند، میتواند پس از صدور حکم دادگاه کیفری حسب مورد به شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی صالح مراجعه و با استناد به حکم صادره، دادخواست جبران خسارت خود را تقدیم کند.
نکته دیگری که باید در این خصوص مورد توجه قرار داد، این است که دادخواست جبران را چنانچه خسارت وارده کمتر از پنج میلیون تومان باشد باید به شورای حل اختلاف و اگر بیشتر از پنج میلیون تومان باشد باید به دادگاه حقوقی محل اقامت خوانده تقدیم کرد.
ارتباط خسارت ناشی از جرم با دعوای عمومی
قانون برای جلوگیری از صدور تصمیمهای متفاوت در موضوعاتی که منشأ واحد دارند، تسریع در رسیدگی، اجرای صحیحتر عدالت و استفاده از دلایل مشابه در دعوی عمومی و خصوصی، به شاکی خصوصی اجازه میدهد تا ادعای خود را به عنوان مدعی خصوصی در دادگاه (رسیدگیکننده به امر کیفری) طرح و اقامه دعوا کند.
برای مثال آقای «الف» در تصادف رانندگی، علاوه بر صدمه بدنی، اتومبیلش نیز خسارت میبیند. در این حالت او میتواند برای جبران خسارت واردشده به اتومبیلش در همان دادگاه رسیدگیکننده به جرم (ایراد صدمه بدنی غیرعمدی به واسطه بیاحتیاطی در امر رانندگی) ادعایش را طرح کند.
برای اینکه متضرر از جرم بتواند دعوای ضرر و زیان خود را در مقابل دادگاه اقامه کند، باید علاوه بر دارا بودن اهلیت، در طرح دعوا نیز ذینفع باشد.
در برخی مواقع، وراث و قائممقامهای قانونی بزهدیده هم میتوانند تحت شرایطی خسارت ناشی از جرم را مطالبه کنند. بنابراین اولا باید گفت که خسارت ناشی از جرم قابل مطالبه است. ثانیا این خسارت با اموال ناشی از جرم متفاوت است؛ چرا که اموال حاصل از جرم بدون نیاز به دادخواست به مالک آن برگردانده میشود؛ اما خسارات ناشی از جرم برای اینکه پرداخت شود، نیازمند تقاضای خسارت دیده است.
خسارت مادی و معنوی نیز قابل مطالبه است، منافع ممکنالحصول را نیز میتوان دریافت کرد؛ اما خسارت بر خسارت قابل مطالبه نیست.
همچنین خسارت ناشی از جرم را میتوان در قالب دادخواستی از دادگاه مطالبه کرد؛ اما اگر شخص این خسارت را مطالبه نکرد، میتوان بعد از صدور رای از طریق شورای حل اختلاف یا دادگاه حقوقی این خسارت را مطالبه کرد.